Đài Loan trong hơn ba thập niên dân chủ hóa: Căn tính dân tộc mới, và nhận thức khác về Trung Quốc

Bài viết này nằm trong số báo tháng Mười năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 6/10/2022.

Người Đài Loan có phải là người Trung Quốc?

Dưới chế độ độc tài của Quốc Dân Đảng (KMT), từ năm 1945 đến cuối thập niên 1980, câu trả lời hiển nhiên là “phải”.  Vào thời kỳ được gọi là “Khủng bố Trắng” (White Terror), [1] người dân có thể bị khép tội nếu dám chất vấn điều đương nhiên đó.

Quốc Dân Đảng, thua trong cuộc nội chiến với Đảng Cộng sản Trung Quốc, rút lui toàn bộ về Đài Loan vào năm 1949. Trong suốt nhiều thập niên sau đó, họ vẫn xem Đài Loan chỉ là cứ địa tạm thời để tái xây dựng lực lượng nhằm phản công lấy lại đại lục. Người dân Đài Loan vì vậy được giáo dục rằng mình là một phần của Trung Quốc, và được tuyên truyền liên tục về trách nhiệm phải giải phóng các đồng bào ở bên kia eo biển.

Tham vọng của Quốc Dân Đảng không thành hiện thực, nhưng hệ quả của nó là người Đài Loan luôn sống trong một bức màn mờ ảo về căn tính của dân tộc, bên cạnh việc xác lập một mối quan hệ xác đáng với Trung Quốc.

Chỉ đến khi Đài Loan tiến hành dân chủ hóa từ cuối thập niên 1980, các cuộc thảo luận công khai về những vấn đề trên mới được nở rộ.

Những cuộc khảo sát về các đề tài nhạy cảm bắt đầu được tiến hành, cho người ta thấy bức tranh sinh động về những thay đổi của đảo quốc.

Trong số đó, có vai trò tham khảo hữu ích là các khảo sát được tiến hành liên tục hàng năm từ đầu thập niên 1990 do Trung tâm Nghiên cứu Bầu cử (Election Study Center) thuộc Đại học Chính trị Quốc gia Đài Loan (National Chengchi University) thực hiện.

Hai khảo sát quan trọng được phân tích ở đây, một là về căn tính dân tộc (Taiwanese/ Chinese identity), [2] và một là về chủ trương độc lập hoặc thống nhất với Trung Quốc (Taiwan Independence vs. Unification with the Mainland). [3]

Khảo sát về căn tính dân tộc được Trung tâm Nghiên cứu Bầu cử thực hiện từ năm 1992, còn khảo sát về mối quan hệ với Trung Quốc được ghi nhận từ năm 1994.

Đó là thời điểm mà Đài Loan đã đi những bước đầu tiên trong công cuộc tự do hóa, từ đó tiến dần đến dân chủ hóa.

Năm 1987, chính quyền bãi bỏ thiết quân luật, vốn được lập ra từ năm 1949. [4] Một năm sau, lệnh cấm báo chí và thành lập đảng phái cũng được gỡ bỏ. [5]

Trước đó, năm 1986, Đảng Dân Tiến (DPP), đảng chính trị đối lập đầu tiên của Đài Loan, thành lập mà không bị chính quyền Quốc Dân Đảng cản trở. [6]

Cuối thập niên 1980 và đầu những năm 1990, xã hội Đài Loan bùng nổ các cuộc biểu tình và phong trào vận động dân chủ. Nổi bật là phong trào Hoa Ly Ly Rừng (Wild Lily Movement) của giới sinh viên vào năm 1990, buộc nhà cầm quyền phải đàm phán và sau đó nhượng bộ thực hiện các yêu cầu cải cách dân chủ. [7]

Chọn làm người Đài Loan hơn là người Trung Quốc

Khảo sát ghi nhận số lượng người muốn khẳng định căn tính Đài Loan liên tục tăng nhanh qua các năm. Năm 1992, chỉ có thiểu số 17,6% nhận là người Đài (Taiwanese). Đến năm 2022, con số này là 63,7%.

Ngược lại, số lượng nhận mình là người Trung Quốc (Chinese) liên tục giảm sâu, từ 25,5% vào năm 1992 xuống chỉ còn 2,4% vào năm 2022.

Một lựa chọn khác của một số lớn người Đài là xem mình có căn tính tổng hợp, vừa Đài Loan vừa Trung Quốc (both Taiwanese and Chinese).

Tính từ năm 1992 đến 2008, đó gần như luôn là câu trả lời chiếm đa số (từ 40% đến gần 50% người được hỏi mỗi năm).

Đến năm 2009, tỷ lệ những người chọn căn tính Đài Loan mới vượt qua những người chọn căn tính tổng hợp. Cũng kể từ đó, những người xem mình là người Đài Loan ngày càng nhiều, còn những người xem mình vừa Đài vừa Trung càng ngày càng ít. Đến năm 2022, con số chọn căn tính tổng hợp chỉ còn 30,4%.

Các thay đổi này gắn liền với những diễn biến chính trị và xã hội trong lẫn ngoài nước.

Thời điểm 1995-1996 là lúc xảy ra cuộc khủng hoảng eo biển Đài Loan lần thứ ba, khi Trung Quốc tiến hành các cuộc tập trận và bắn tên lửa chung quanh Đài Loan. [8] Các động thái này vừa để phản ứng chuyến thăm Mỹ của Tổng thống Đài Loan Lý Đăng Huy, vừa nhằm gây sức ép, đe dọa người dân Đài Loan không bỏ phiếu cho ông trong cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp lần đầu tiên tại Đài Loan vào năm 1996.

Các hành động vũ lực của Trung Quốc dẫn đến kết quả ngược, khi người Đài Loan bầu cho Lý Đăng Huy trở thành tổng thống dân cử đầu tiên của họ, với số phiếu nhiều hơn gấp đôi người về nhì. [9]

Khảo sát ghi nhận thời điểm này đánh dấu việc số người nhận mình là người Đài Loan (25%) lần đầu tiên nhiều hơn số người nhận mình là người Trung Quốc (20,7%), con số đảo ngược so với năm trước đó (20,2% so với 26,2%). Kể từ đây, nhóm căn tính Đài Loan liên tục tăng, nhóm giữ căn tính Trung Quốc không ngừng giảm.

Đà giảm của nhóm căn tính Trung Quốc dừng lại từ thời điểm năm 2008-2009, khi con số này ổn định qua các năm tiếp theo ở mức trên dưới 4%.

Đây cũng là thời điểm nhóm căn tính Đài Loan vượt qua nhóm căn tính tổng hợp vừa Đài vừa Trung. Xu hướng những người xem mình là người Đài liên tục tăng, bất kể việc họ bầu cho người của Quốc Dân Đảng (chủ trương thân Trung) hay Đảng Dân Tiến (có xu hướng độc lập) làm tổng thống.

Giai đoạn 2000-2008, khi Đảng Dân Tiến nắm quyền, nhóm căn tính Đài Loan tăng dần nhưng chậm rãi. Trong các năm 2008-2016, con số này tăng mạnh ngay cả khi cử tri trao quyền điều hành quốc gia lại cho Quốc Dân Đảng.

Một sự kiện đáng chú ý xuất hiện ở giai đoạn này là việc Trung Quốc dùng vũ lực đàn áp những người biểu tình tại Tây Tạng trong năm 2008. [10]

Sau một thời gian chững lại, số người lựa chọn căn tính Đài Loan tăng đến mức cao nhất trong vòng hai năm trở lại đây, thời điểm trùng khớp với việc Bắc Kinh đàn áp các phong trào dân chủ ở Hong Kong. [11]

Việc Trung Quốc “bình ổn” Hong Kong cũng khiến số người lựa chọn căn tính Trung Quốc lẫn căn tính tổng hợp xuống đến mức thấp nhất từ khi khảo sát được tiến hành.

Không tuyên bố độc lập, cũng không muốn thuộc về Trung Quốc

Số lượng người Đài Loan có căn tính tách biệt với Trung Quốc liên tục tăng qua các năm, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc họ ủng hộ chủ trương độc lập.

Ý thức rất rõ về nguy cơ chiến tranh khi sống cạnh người hàng xóm luôn đe dọa dùng vũ lực, rất ít người Đài Loan muốn tạo cớ cho Trung Quốc xâm lược.

Tỷ lệ số người đòi tuyên bố độc lập ngay lập tức (independence as soon as possible) chưa bao giờ vượt quá 10%. Mức cao nhất là 7,8% vào năm 2007, thời kỳ Đảng Dân Tiến lần đầu tiên nắm quyền.

Ở chiều ngược lại, số người muốn thống nhất ngay lập tức (unification as soon as possible) còn thấp hơn.

Tỷ lệ cao nhất là 4,4% vào thời điểm bắt đầu khảo sát (1994), và từ đó đi xuống, dao động ở mức từ 1% đến 3%.

Khảo sát mới nhất vào năm 2022 cho thấy có 1,3% muốn thống nhất lập tức, so với 5,1% muốn độc lập ngay.

Tuyệt đại đa số người Đài Loan lựa chọn giữ nguyên trạng (status quo) trong mối quan hệ với Trung Quốc.

Trong số này, có hai nhóm đối lập: giữ nguyên trạng, dần tiến tới thống nhất (maintain status quo, move toward unification) và giữ nguyên trạng, dần tiến tới độc lập (maintain status quo, move toward independence).

Hai nhóm trên phát triển theo xu hướng tương tự, tuy không chênh lệch bằng, như nhóm có căn tính Trung Quốc và nhóm có căn tính Đài Loan.

Nhóm giữ nguyên trạng, dần thống nhất có xu hướng giảm qua các năm, trong khi nhóm nguyên trạng, dần độc lập có xu hướng tăng dần.

Khoảng cách lớn nhất giữa hai nhóm xuất hiện trong hai năm gần đây, trùng với thời điểm Trung Quốc đàn áp phong trào dân chủ tại Hong Kong. Kết quả mới nhất vào năm 2022 cho thấy nhóm dần thống nhất chỉ còn 5,2%, trong khi nhóm dần độc lập đã tăng đến 25,2%, gần bằng với hai nhóm nguyên trạng còn lại.

Hai nhóm giữ nguyên trạng còn lại nhìn qua thì không có khác biệt quá lớn, khi một bên muốn giữ nguyên trạng, để quyết định sau (maintain status quo, decide at later date), còn một bên giữ nguyên trạng vô thời hạn (maintain status quo indefinitely).

Trên thực tế, có thể xem nhóm nguyên trạng vô thời hạn là những người có xu hướng độc lập, hoặc ít nhất là không muốn thống nhất với Trung Quốc. Cũng giống như xu hướng của những người có căn tính Đài Loan và nhóm nguyên trạng dần độc lập, nhóm này tăng dần qua các năm. Khảo sát mới nhất vào năm 2022 cho thấy tỷ lệ người muốn giữ nguyên trạng vô thời hạn chiếm 28,6%, tương đương với nhóm muốn giữ nguyên trạng quyết định sau (28,3%).

Theo kết quả khảo sát của năm 2022, nhóm người có xu hướng độc lập ở Đài Loan (gồm độc lập ngay, nguyên trạng dần độc lập và nguyên trạng vô thời hạn) chiếm gần 60%.

Nhóm những người cẩn trọng – nguyên trạng quyết định sau – trước nay luôn chiếm số lượng nhiều nhất, nhưng có xu hướng ngày càng giảm, đặc biệt trong các năm gần đây.

Xu hướng giảm còn rõ ràng hơn ở một nhóm khác: những người lưỡng lự, hay “không có câu trả lời” (non response). Trong thập niên 1990, nhóm này chiếm khoảng 20%, nhưng sau đó liên tục giảm, đến năm 2022 chỉ còn 6,3%. Tương tự, nhóm lưỡng lự đối với vấn đề căn tính cũng giảm từ 10,5% vào năm 1992 xuống còn 3,5% vào năm 2022.

Ý thức về một căn tính riêng ngày càng cao, cùng với nguy cơ bị một chế độ độc tài xóa bỏ các giá trị sống mà mình vất vả xây dựng, khiến cho người Đài Loan ngày càng phải đưa ra các lựa chọn rõ ràng hơn.