5 sáng kiến lập hiến đáng chú ý đầu thế kỷ 21

Bài viết này nằm trong số báo tháng Mười Một năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 3/11/2022.

Thời nay, người ta nhớ đến một sáng kiến lập hiến từ cả trăm năm trước của “Nguyễn Ái Quốc”, nhưng gần như không biết gì về những ý tưởng lập hiến mới gần đây.

Nguyễn Ái Quốc là bút danh chung của một nhóm nhà hoạt động An Nam ở Paris vào cuối thập niên 1910. Năm 1919, nhóm này đã gửi cho Hội nghị Versailles một kiến nghị thư có tên “Yêu sách của nhân dân An Nam”, hay còn được gọi là “Yêu sách 8 điểm”, với nội dung đòi quyền tự do cho người dân Việt Nam và thiết lập một nền pháp quyền. [1] Ngày nay, người ta sẽ gọi những người như vậy là “phản động”.

Đó có thể được coi là một sáng kiến lập hiến trong bối cảnh thuộc địa, tiếp nối những nỗ lực truyền bá chủ nghĩa lập hiến của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh. Lý do nó được biết đến thì cũng dễ hiểu, chắc người Việt Nam nào cũng hiểu.

Đến thập niên 2010, tức là trên dưới một trăm năm sau, các sáng kiến lập hiến, dự án lập hiến lại nở rộ ở một trình độ cao hơn nhiều. Dĩ nhiên, trong hơn một trăm năm đó, lịch sử lập hiến Việt Nam đã chứng kiến nhiều thời kỳ sôi động hơn nhiều, và thậm chí ở một khía cạnh nào đó còn chất lượng hơn nhiều. Bài viết này sẽ tập trung vào những sáng kiến lập hiến đáng lẽ ra nên được bàn luận công khai, rộng rãi ngay lúc này bởi nội dung của chúng đều hướng tới việc cải cách hiến pháp đương thời của nước ta. Rất tiếc, vì nạn kiểm duyệt, chúng không những không được thảo luận và lắng nghe, mà còn bị quy cho là “phản động” và sau cùng không được mấy ai để mắt tới nữa.

Bài viết lần lượt trình bày năm dự án tính theo thời điểm chúng được công bố.

1. Bản đề xuất khung soạn thảo hiến pháp của Đảng Dân chủ Việt Nam (2010)

Trong hai thập niên đầu từ khi khối xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ, không khí chính trị Việt Nam luôn tồn tại một niềm hy vọng mơ hồ: Việt Nam sẽ nối gót và bắt đầu dân chủ hóa, dù sớm hay muộn. Ở một góc vỉa hè nào đó, bên ly trà đá, có những người sẽ nhỏ to thì thầm với nhau “2000 là muộn nhất”, rồi khi năm 2000 qua đi thì hy vọng lại được đặt vào năm 2010.

Bản đề xuất khung soạn thảo hiến pháp của Đảng Dân chủ Việt Nam ra đời năm 2010 giữa không khí chính trị vừa bế tắc, vừa có một niềm hy vọng mơ hồ như vậy trong một bộ phận công chúng.

Xin lưu ý đây không phải là Đảng Dân chủ từng tồn tại hợp pháp ở Việt Nam từ năm 1988 đổ về trước, mà là Đảng Dân chủ được ông Hoàng Minh Chính – cựu tổng thư ký của đảng này trước năm 1988 – phục hoạt năm 2006 và gọi chính thức là Đảng Dân chủ Việt Nam thế kỷ XXI. [2] Dĩ nhiên, họ không được chính quyền công nhận là một đảng hợp pháp ở Việt Nam.

Bản đề xuất của Đảng Dân chủ Việt Nam gồm hai phần:

• Phần 1: Tại sao Việt Nam cần sửa đổi căn bản và toàn diện hiến pháp? [3]
• Phần 2: Bản đề xuất khung soạn thảo hiến pháp của toàn dân. [4]

Một số điểm đáng chú ý trong bản đề xuất:

• Quốc hội lưỡng viện: Hạ viện và Thượng viện.
• Hành pháp gồm chủ tịch nước do Thượng viện bầu ra và thủ tướng do Hạ viện bầu ra.
• Thẩm phán Tòa án Tối cao và Tòa án Hiến pháp do chủ tịch nước bổ nhiệm với sự phê chuẩn của Thượng viện. Thẩm phán hưởng nhiệm kỳ trọn đời cho tới tuổi 65. Tòa án Hiến pháp có bảy thẩm phán.
• Chủ tịch tỉnh do cử tri bầu trực tiếp hoặc do hội đồng tỉnh bầu ra.
• Bãi bỏ hội đồng nhân dân cấp huyện, xã.
• Bầu trực tiếp chủ tịch xã.

2. Dự thảo Hiến pháp của nhóm Kiến nghị 72 (2013)

Năm 2013 có đến hai việc hệ trọng gắn với số 72: Nghị định 72 và Kiến nghị 72. Nghị định 72 là văn bản pháp luật thuộc loại quan trọng nhất và có tuổi thọ kéo dài tới tận ngày nay, góp phần đặt nền tảng cho việc hình thành cả một bộ máy kiểm soát Internet ở nước ta. Còn Kiến nghị 72 thì đi vào lịch sử như là dự án lập hiến được chú ý và ủng hộ nhiều nhất kể từ sau 1975 đến nay. [5]

Kiến nghị 72 được công bố ngày 19/1/2013 trong quá trình sửa đổi Hiến pháp 1992. Đến tháng 11 cùng năm, khi Quốc hội thông qua Hiến pháp 2013, bản kiến nghị này đã có tới 15.000 chữ ký ủng hộ, dù dĩ nhiên nó không được chính quyền tiếp thu.

Trong số 72 người ký tên đầu tiên vào bản kiến nghị này, hầu hết là những người từng làm việc trong chính quyền, thậm chí lên tới cả chức bộ trưởng như ông Nguyễn Đình Lộc (cựu bộ trưởng tư pháp). Ngoài ra, còn có cựu thứ trưởng Chu Hảo, cựu đại biểu Quốc hội Nguyễn Minh Thuyết, một số cựu thành viên trong Ban nghiên cứu của Thủ tướng Võ Văn Kiệt và Phan Văn Khải. Cùng với đó là nhiều nhà văn, nhà giáo, nhà báo, nhà nghiên cứu, doanh nhân như Nguyễn Quang A, Nguyên Ngọc, Võ Thị Hảo. Có rất ít người là nữ và hầu hết là người cao tuổi.

Giáo sư Bùi Ngọc Sơn gọi cách tiếp cận của nhóm Kiến nghị 72 là thực tiễn và thực dụng (realistic pragmatism), [6] với các tính chất: sử dụng diễn đàn lập hiến chính thống do chính quyền khởi xướng, duy trì đối thoại với chính quyền, tránh các hành vi bị coi là bất hợp pháp như thành lập tổ chức chính trị và biểu tình, có mối liên hệ cá nhân với chính quyền (thông qua các cựu quan chức chẳng hạn), kết hợp tư tưởng dân chủ và tư tưởng dân tộc, và cuối cùng, họ ý thức được giới hạn của kiến nghị này và không kỳ vọng chính quyền sẽ chấp nhận.

Bản kiến nghị gồm hai phần:

• Kiến nghị bảy điều liên quan tới việc sửa đổi Hiến pháp 1992.
• Dự thảo Hiến pháp dùng để tham khảo và thảo luận.

Một số điểm đáng chú ý trong bản Dự thảo Hiến pháp của nhóm Kiến nghị 72:

• Đặt tên nước là Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
• Hiến định hóa quyền thành lập đảng phái và chính trị đối lập.
• Công chức, quân đội, cảnh sát phải trung lập về chính trị.
• Quốc hội lưỡng viện: Hạ viện và Thượng viện.
• Hành pháp do tổng thống đứng đầu, có nhiệm kỳ 5 năm. Tổng thống do cử tri bầu trực tiếp.
• Chánh án và các thẩm phán của Tòa án Tối cao do tổng thống bổ nhiệm với sự phê chuẩn của Quốc hội. Nhiệm kỳ của thẩm phán có giới hạn.
• Tòa án Hiến pháp có 15 thẩm phán do Quốc hội bầu.
• Thành lập các cơ quan hiến định độc lập gồm Ngân hàng Trung ương, Kiểm toán Nhà nước, Ủy ban Bầu cử, Ủy ban Nhân quyền, và Hội đồng Hòa giải Dân tộc.
• Chính quyền địa phương có hội đồng và người đứng đầu cơ quan hành chính do cử tri trực tiếp bầu ra.
• Hiến pháp phải được cử tri phúc quyết.

Dự thảo Hiến pháp theo Kiến nghị 72 cũng có một điều khoản chuyển tiếp, hay trong tiếng Anh được gọi là “sunset provision“. [7] Điều khoản nêu rõ: “Trong vòng 2 năm sau khi Hiến pháp này có hiệu lực, pháp luật đang có hiệu lực vào thời điểm Hiến pháp được Quốc hội thông qua vẫn còn giá trị. Sau thời hạn 2 năm này, tất cả các quy định trái với Hiến pháp này đều trở nên vô hiệu, các quy định khác vẫn còn giá trị.”

Ngày 15/11/2013, nhóm Kiến nghị 72, với chữ ký của 164 người, gửi thư cho Quốc hội kêu gọi dừng việc thông qua dự thảo Hiến pháp 2013 tại kỳ họp diễn ra cùng tháng. Thư nêu: “Chúng tôi khẩn thiết kêu gọi các đại biểu Quốc hội khóa XIII, với tất cả lương tri và ý thức trách nhiệm của những người có danh nghĩa đại diện cho nhân dân, hãy nhìn thẳng vào thực trạng đất nước, lắng nghe những ý kiến tâm huyết đóng góp xây dựng hiến pháp, để có đủ dũng khí quyết định dừng việc thông qua Dự thảo hiến pháp sửa đổi và trả lại quyền lập hiến cho nhân dân.”

Lời kêu gọi của họ, sau cùng, không được Quốc hội tiếp thu.

3. Đề xuất của nhóm Cùng viết Hiến pháp (2013)

Ra mắt công chúng ngày 2/1/2013, tức là ngày đầu tiên lấy ý kiến nhân dân về dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992, nhóm Cùng viết Hiến pháp là dự án lập hiến thuộc loại nổi bật nhất ở nước ta sau năm 1975.

Xuất hiện sau Kiến nghị 72 gần hai tuần, nhóm Cùng viết Hiến pháp do một nhóm trí thức nổi tiếng khác lập ra: giáo sư toán Ngô Bảo Châu, giáo sư vật lý Đàm Thanh Sơn, và cựu tổng biên tập VietNamNet Nguyễn Anh Tuấn. Ban biên tập của nhóm này cũng quy tụ nhiều thành viên là học giả, chuyên gia: Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Ái Cần, Vũ Công Giao (Khương Duy), Trần Kiên, Bùi Đức Lại, và Nguyễn Xuân Long.

Cách tiếp cận của nhóm Cùng viết Hiến pháp rất khác với nhóm Kiến nghị 72. Họ chọn trở thành một diễn đàn, thay vì một nhóm vận động. Diễn đàn của họ là website hienphap.wordpress.com, nơi đăng tải các ý kiến trái chiều về việc sửa đổi Hiến pháp. Hàng trăm bài viết đã được đăng tải cho tới ngày 5/12/2013.

Cùng viết Hiến pháp cũng khảo sát ý kiến độc giả trong một nghiên cứu định lượng, với khoảng 4.800 người tham gia và 3.400 người hoàn thành khảo sát. Kết quả khảo sát được công bố với gần 87% số người cho rằng không nên quy định sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong hiến pháp. [8]

Mặc dù đóng vai trò chính là một diễn đàn, nhóm Cùng viết Hiến pháp cũng có kiến nghị riêng của họ, với một số điểm đáng chú ý sau đây: [9]

• Cho rằng Điều 4 là không cần thiết nhưng là thực tế lịch sử, nếu bỏ “có thể dẫn đến những hậu quả chưa thể lượng định đối với tiến trình phát triển trong ổn định của đất nước”.
• Công nhận sở hữu tư nhân đối với đất đai.
• Hội đồng Hiến pháp có quyền xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật, dự thảo văn bản pháp luật, và các hành vi công quyền. Hội đồng có chín thẩm phán; chủ tịch nước, thủ tướng và chánh án Tòa án Tối cao, mỗi người đề cử ba thẩm phán cho Quốc hội quyết định.
• Chủ tịch ủy ban nhân dân từ cấp quận, huyện trở xuống do cử tri trực tiếp bầu ra.

Đặc biệt, bản đề xuất này có hai khoản có thể giải quyết được những rào cản lớn trong việc thực thi Hiến pháp:

• “Việc liệt kê các quyền trong Hiến pháp không phủ nhận hoặc xem nhẹ các quyền con người, quyền công dân khác.”
• “Các quyền hiến định có hiệu lực trực tiếp. Các cơ quan, cán bộ, công chức, viên chức nhà nước không được viện dẫn lý do chưa có luật liên quan để ngăn cấm hoặc từ chối thực hiện các quyền hiến định.”

Trong thư tạm biệt đề ngày 28/11/2013 – tức ngày thông qua Hiến pháp 2013, nhóm viết: “Hiến pháp sửa đổi mà Quốc hội thông qua ngày 28/11/2013 khác hẳn với những đề xuất của chúng tôi và đa số ý kiến bạn đọc.” [10]

4. Đề xuất của Tập hợp Dân chủ Đa nguyên (2015)

Tập hợp Dân chủ Đa nguyên là một tổ chức chính trị có thâm niên hoạt động bậc nhất trong các tổ chức ở hải ngoại, với cơ sở thành viên chính là ở châu Âu. [11] Tổ chức hoạt động từ năm 1982 và thường xuất bản các ấn phẩm bàn luận và đề xuất các giải pháp dân chủ hóa đất nước theo con đường dân chủ đa nguyên, trong đó có các đề xuất lập hiến.

Văn bản có thể được coi là luận cương chính trị của tổ chức này có tên “Dự án Chính trị Dân chủ Đa nguyên”, với bản cập nhật gần nhất là tài liệu “Khai sáng Kỷ nguyên Thứ hai”, phát hành năm 2015. [12] Tài liệu này dành riêng một chương để bàn về “Thể chế và hiến pháp của Cộng hòa Việt Nam”.

Có lẽ ít người Việt Nam nào từng đọc tài liệu này, nhưng có rất nhiều người từng nhìn thấy tài liệu này qua một sự kiện hy hữu và cực kỳ chấn động: cựu phó chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Hậu Giang Trịnh Xuân Thanh chụp hình với cuốn sách này tại Berlin (Đức) năm 2017 ngay trước khi bị bắt cóc về Việt Nam để hầu tòa trong một vụ án tham nhũng. [13]

Một số điểm đáng chú ý trong dự án lập hiến của Tập hợp Dân chủ Đa nguyên:

• Đặt tên nước là Cộng hòa Việt Nam.
• Cả nước được chia ra làm 10-15 vùng, mỗi vùng gồm một số tỉnh, thành hiện nay nhập lại.
• Mỗi vùng có nghị viện riêng, có thẩm quyền cao hơn hội đồng nhân dân hiện nay nhưng thấp hơn so với chính quyền bang ở các thể chế liên bang.
• Số lượng cảnh sát vùng bị hạn chế theo tỷ lệ so với dân cư.
• Chính quyền trung ương theo chế độ đại nghị, với hai nghị viện: Thượng nghị viện đại diện cho các vùng, mỗi vùng có số lượng đại diện như nhau; Quốc hội đại diện cho toàn dân được bầu theo tỷ lệ dân cư.
• Hành pháp do thủ tướng đứng đầu, được Quốc hội bầu ra. Tổng thống là nguyên thủ do Quốc hội bầu ra, có tính đại diện.
• Thẩm phán Pháp viện Tối cao có nhiệm kỳ hạn chế, do tổng thống, chủ tịch thượng nghị viện và chủ tịch quốc hội bổ nhiệm, mỗi vị một phần ba.

5. Dự thảo Hiến pháp năm 2019 của Trung tâm Dân chủ Việt Nam

Dự thảo Hiến pháp này được trình bày song ngữ Anh-Việt trong cuốn sách có tên “A model constitution for a democratic Vietnam” (tạm dịch là: Một mô hình hiến pháp cho một Việt Nam dân chủ) do Trung tâm Dân chủ Việt Nam (Vietnam Democracy Center) phát hành trên Amazon. [14]

Trung tâm này được đăng ký là tổ chức phi lợi nhuận ở Hoa Kỳ năm 2019, do ông Nguyễn Nhất Thiên làm chủ tịch. [15]

Trong cuốn sách, trung tâm này nói rằng họ đã quảng bá bản dự thảo tới 3,1 triệu người trong nước và thông qua một cuộc khảo sát có hơn 59.000 người tham gia thì có đến 82% ủng hộ dự thảo này. Trong một phát biểu công khai được RFA tường thuật, ông Thiên lại nói “chúng tôi đã gởi vào trong nước, được 3,1 triệu người coi qua từng chương và họ đã đồng ý 87% đến 97% tùy các chương”. Luật Khoa không có điều kiện kiểm chứng các thông tin này.

Trong bản Dự thảo Hiến pháp của Trung tâm Dân chủ Việt Nam, có một số điểm đáng chú ý sau đây:

• Quốc hội lưỡng viện: Thượng viện và Hạ viện.
• Dân biểu Hạ viện có nhiệm kỳ 4 năm, không được làm quá 4 nhiệm kỳ.
• Mỗi tỉnh có một thượng nghị sĩ trong Thượng viện, với nhiệm kỳ 6 năm, không được làm quá 3 nhiệm kỳ.
• Hành pháp do tổng thống đứng đầu, được cử tri bầu trực tiếp. Tổng thống và phó tổng thống có nhiệm kỳ 5 năm, không được làm quá hai nhiệm kỳ.
• Thẩm phán Tối cao Pháp viện có nhiệm kỳ 15 năm, do tổng thống bổ nhiệm và 2/3 Thượng viện phê chuẩn, không được tái bổ nhiệm.
• Trong tất cả các vụ án hình sự, bồi thẩm đoàn quyết định bị cáo có tội hay không có tội.

***

Những nỗ lực lập hiến của người Việt Nam cả trong và ngoài nước suốt thập niên 2010 không mang lại kết quả thể chế nào. Mọi sáng kiến lập hiến đều bình đẳng, nhưng có một sáng kiến bình đẳng hơn những sáng kiến khác.
Tuy vậy, điều quan trọng không kém vào lúc này là thực hành quyền lập hiến, như ông Nguyễn Quang A – một trong những thành viên chủ chốt của nhóm Kiến nghị 72 – đã nói: “Quyền ta, ta cứ làm.” [16]