Quảng Nam: Khi dân quyền trỗi dậy

Bài viết này nằm trong số báo tháng Mười Một năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 3/11/2022.

Năm 1904, một tuyến đường sắt được khai trương, đón khách từ bán đảo Sơn Trà, men theo hữu ngạn sông Hàn, rồi xuyên qua khu đất cát Ngũ Hành Sơn tiến về một vùng đất thịnh vượng bậc nhất khi đó, nơi mà mọi con đường, mọi con sông gặp nhau. Người ngoại quốc gọi nơi đó là Faifo. Người Việt gọi vùng đất ấy là Hội An. [1]

Hội An thuộc tỉnh Quảng Nam có hai phố nhà ngói liên tiếp nhau dài hàng cây số, trên bến dưới thuyền, kẻ bán người mua tấp nập, hàng hóa từ mọi miền đổ về rồi phân phối đi khắp thế giới.

Nhiều hạng người sinh sống, tới lui nơi đây. Người Hoa với các hãng buôn lớn đang chi phối nền thương mại. Thực dân Pháp đặt Tòa Công sứ tại Hội An để điều hành công việc cai trị hà khắc của mình. Không chỉ thực dân mới đối xử khắc nghiệt với người dân mà người Việt cũng ức hiếp người Việt. Nhóm người đó là các quan lại triều đình. Họ không biết rồi chẳng bao lâu nữa một tai họa sẽ giáng xuống đầu họ.

Lẫn trong đám quan lại đó, có một nhóm các chí sĩ cũng đã từng ra làm quan nhưng họ suy nghĩ rất khác. Đêm đêm, họ thao thức nghĩ cách cứu lấy đất nước. Ngày ngày, họ hội họp bạn bè để biến hoài bão thành hiện thực. Nhiều năm trước, họ có lẽ đã gặp nhau ở trường tỉnh Thanh Chiêm, phủ Điện Bàn, cách Hội An chừng 10 cây số. [2]

Giống như Đại Đạo Trình của Đài Loan, thương nghiệp tại Hội An không chỉ mang đến hàng hóa mà còn chở theo sách vở, văn minh Đông Tây. Nhưng ảnh hưởng đến các chí sĩ hơn cả là tư tưởng dân quyền đang nổ ra ở bên Tàu cùng với sự thành công của công cuộc Duy Tân và hiện đại hóa của Nhật Bản.

Những thanh niên theo học trường tỉnh ấy chắc chắn được tiếp xúc đủ các tư tưởng mới mẻ, tiến bộ. Họ đã nhìn thấy sự tụt hậu thảm hại của đất nước. Giờ đây, họ đang cùng nhau khơi dậy một phong trào lớn lao nhưng thực tế, chậm rãi nhưng chắc chắn, dũng cảm nhưng khôn ngoan. Đối tượng của họ không phải là người Pháp hay đám quan lại, mà chính là người dân. Tên của họ là Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc Kháng cùng nhiều sĩ phu khác.

Hai năm sau khi khai trương tuyến đường sắt, người ta thấy dân chúng ở các vùng nông thôn của Quảng Nam bắt đầu rủ nhau cắt tóc ngắn. Còn các quan hễ thấy ai “cúp tóc” thì liền bắt bớ, đánh đập, giam cầm. [3] Những người cắt tóc này đang học theo một phong trào tân văn hóa, tân sinh hoạt do các chí sĩ khuếch trương, mà người đời sau gọi là phong trào Duy Tân. Thanh niên bắt đầu bỏ tục lệ lạc hậu để tiến kịp nền văn minh, thôi học chữ Hán, theo học chữ Tây, chữ Quốc ngữ, tập thể dục, tập mặc đồ Tây, tập tranh luận. Mấy năm sau, người xin cúp tóc nhiều đến nỗi không sao cắt xuể. Họ phải cúp tóc cho nhanh để còn gia nhập đoàn xin sưu đang kéo đến Tòa Công sứ.

***

Cuối tháng Giêng năm 1908, người đến dự một đám giỗ ở làng Phiếm Ái, huyện Đại Lộc đã làm nảy sinh một cuộc biểu tình kéo dài hơn một tháng trời. [4] Không ai ngờ rằng khí thế của cuộc biểu tình ấy lan ra khắp Quảng Nam rồi tràn sang các tỉnh lân cận.

Ngày hôm đó, người dân sau khi ăn đám giỗ xong thì nổi hứng bàn chuyện sưu cao thuế nặng làm khổ cực dân chúng. Họ nảy ra ý tưởng cùng nhau làm đơn xin giảm sưu thuế. Đơn thảo xong được đem cho lý trưởng ba làng Phiếm Ái, La Đái và Hà Tân ký tên. Sau khi ký đơn, lý trưởng làng La Đái lén xuống báo cho quan huyện biết tin. Liền sau đó, 400 người dân kéo nhau xuống huyện. [5] Quan huyện bỏ chạy xuống tỉnh. Dân liền kéo nhau xuống tỉnh. Khi đến tỉnh thì được hỏi:

• Dân chúng ở đâu tới và muốn làm gì?
• Dân Đại Lộc theo quan huyện xin sưu.
• Quan huyện các anh đã báo rằng dân Đại Lộc tụ tập khởi ngụy, nay không có ở đây, đã xuống báo Tòa Công sứ biết rồi. [6]

Nghe đến đây, dân chúng cùng kéo nhau đến Tòa Công sứ. Cả nghìn người vây lấy tòa, 10 người đại diện được cho vào để thưa chuyện. Viên Công sứ tên Charles đáp rằng ông không có quyền giảm sưu thuế rồi lệnh cho dân giải tán. Chiều hôm đó, ba lãnh đạo của đoàn biểu tình bị đày đi Lao Bảo. [7]

Người đời không quên được dòng người đầu cúp tóc, mặc quần áo rách rưới lũ lượt kéo nhau về Tòa Công sứ năm ấy. Ngày cũng như đêm, lớp này về thì lớp khác đến. Biết bao nhiêu trận mưa roi vụt lên đầu, lên lưng nhưng người xin sưu không hề phản kháng, chỉ biết lấy mo cau mà đội lên đầu, lót vào lưng. Thời đó, Hội An là đất buôn bán nhộn nhịp, tin tức truyền đi khắp nơi, tin thật cũng có mà tin giả cũng nhiều. Tin đồn Tòa Công sứ đã nhượng bộ về sưu thuế được truyền đi khắp nơi khiến người nghèo ùn ùn cúp tóc, kéo nhau về đấy. [8]

Số người vây lấy Tòa Công sứ có khi lên đến 8.000 người. Dân xin sưu đông quá mà Hội An thì chật hẹp nên một kế hoạch mới được truyền đi – ai ở phủ, huyện nào thì vây lấy phủ, huyện ấy. Cuộc bao vây phủ, huyện lan ra khắp Quảng Nam, trở thành một cuộc nổi dậy vượt quá sức tưởng tượng mà chúng ta sẽ trở lại sau đây. [9]

***

Năm 1906, giáp vào huyện Hòa Vang và phủ Điện Bàn, người ta thấy một nhóm người cùng khánh thành một nông hội rộng chừng 20 mẫu. Nhiều người góp vốn, góp sức để mở mang nông hội ấy. Lợi tức làm ra được dành hết cho các học sinh đi du học. [10] Trong những người góp sức vào nông hội, có một người khí phách hiên ngang, nhưng cũng chính vì tính cách này mà chuốc lấy cho mình một cái chết oan ức. Người đó là Trần Quý Cáp.

Trần Quý Cáp, người phủ Điện Bàn, làm nghề dạy học rất có tiếng. Dân chúng ai cũng biết ông rất hiếu thảo với mẹ. Ông đỗ đồng tiến sĩ muộn vào năm 34 tuổi nhưng chưa ra làm quan mà theo Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng phát động Duy Tân. Năm 1906, Trần Quý Cáp cùng nhiều người tìm đất mở trang trại theo tinh thần hiện đại hóa nền nông nghiệp của phong trào Duy Tân. Tuy nhiên, không được bao lâu thì triều đình bổ nhiệm ông làm giáo thọ phủ Thăng Bình. Được mẹ động viên nên ông chấp nhận ra làm quan. [11]

Trần Quý Cáp ra làm quan nhưng không hề bỏ nghiệp Duy Tân. Đến Thăng Bình, ông biến trường học của chính quyền thành trường của Duy Tân. Ông mời người đến dạy chữ Pháp, chữ Quốc ngữ. Lúc này, đất nước vẫn còn trọng Nho học, xem học hành là để ra làm quan. Nhưng phong trào Duy Tân thì bài xích nền cựu học. Đối với họ, học là để tự thân lập nghiệp. Trần Quý Cáp đã không kể gian lao, thường xuyên đi diễn thuyết khắp các vùng Quảng Nam về tân học và dân quyền. Phan Châu Trinh cho rằng nhờ sự kiên trì của Trần Quý Cáp mà hai danh từ “dân quyền”, “công lý” đã lan rộng trong dân gian. [12]

Cũng trong năm 1906, hai trường Diên Phong và Phước Bình được thành lập. Trường Diên Phong có hai chi nhánh, một đặt tại Thương hội Diên Phong ở làng Phong Thử, phủ Điện Bàn. Vì là trường tư nhân nên nhà trường tự chọn thầy, tự chọn sách. Học sinh được chia ra làm hai ban. Học sinh được học các môn tư tưởng, khoa học, địa lý, lịch sử. Ban II và ban người lớn còn có giảng thuyết dân quyền, giảng sách của hai nhà duy tân người Tàu rất nổi tiếng khi ấy là Lương Khải Siêu và Khang Hữu Vi. [13]

Muốn lập trường thì cần có đất đai, tiền bạc. Một phần tài chính khi đó đến từ các thương hội. Các thương hội do nhiều người góp vốn vào để kinh doanh, ngoài lập trường còn để sử dụng cho những việc khác. [14] Thương hội lớn nhất của Duy Tân ở Quảng Nam khi ấy là hợp thương Diên Phong, đặt tại làng Phong Thử thuộc phủ Điện Bàn do Phan Thúc Duyện điều hành. [15] Phong trào cũng có thương cuộc đặt ở Hội An.

Đến năm 1908, số trường học của phong trào lên đến 40 trường dân lập, hầu hết đều đặt tại nông thôn. [16] Đáng tiếc là không bao lâu sau thành quả trên bị gián đoạn, vì thực dân dẹp bỏ các ngôi trường này sau cuộc bạo động của đoàn người xin sưu.

***

Quảng Nam hồi ấy có một đề đốc tên là Trần Tuệ, một võ quan cao cấp của triều đình. Trần Tuệ là người tham lam lại có quyền hành lớn nên thẳng tay ức hiếp dân chúng. Khi phong trào hiện đại hóa nông nghiệp của phong trào Duy Tân lên cao, các vườn chè, vườn quế được khai thác mạnh. Trần Tuệ cũng mở vườn, không những bắt người dân lên làm không công mà còn đánh đập họ. Khi nhận nhiệm vụ đắp đường dẫn vào mỏ vàng Bồng Miêu cho thực dân Pháp, y cũng hành hạ không biết bao nhiêu người dân. [17]

Tai họa giáng xuống đầu Trần Tuệ vào ngày 22/3/1908. Dân chúng kéo nhau vây bắt Trần Tuệ như bắt cướp, y trốn được về phủ, dân kéo nhau vây lấy phủ. Khoảng 4.000 dân được cho là đã vây lấy phủ lỵ Tam Kỳ khi ấy để bắt cho được Trần Tuệ. Hay tin, Tòa Đại lý của Pháp đem xe đến giải thoát cho Trần Tuệ. Xe chở y vừa ra khỏi phủ thì Trùm Thuyết, một thủ lĩnh của cuộc vây bắt ngày hôm đó, hô lớn: “Dân ta xin quan đại lý giao ông Đề để dân ăn gan” – toàn thể người dân đồng thanh đáp vang lừng: “Dạ”. Trần Tuệ ngồi trong xe khiếp vía, hộc máu mồm, tắt thở khi về đến Tòa Đại lý. [18]

Sau Trần Tuệ thì đến lượt Trần Quát. Trần Quát là quan chánh tổng ở Gia Cốc, nay là Duy Xuyên. Biết có dân biến nên y nảy kế trấn áp người dân xin sưu với mong muốn được thăng chức. Y lập một nhà lao, hễ thấy ai đi xin sưu giảm thuế thì bắt về đánh đập, giam giữ. Nửa đêm ngày 7/4/1908, người dân kéo nhau vây bắt Trần Quát, [19] rồi đem ra bờ sông để giết, có người nói y bị cột đá ném xuống sông, có người nói y bị thui dái rồi mới nhận nước. [20]

Cuộc vây phủ Điện Bàn sau đó đã trở thành một bi kịch. Khi ấy, Tri phủ Điện Bàn Trần Văn Thống đang chuẩn bị cưới vợ cho con thì dân ùn ùn kéo đến bủa vây tư gia, mời tri phủ dắt dân đi xin sưu. Tri phủ lúc đầu không muốn đi nhưng không đi thì dân cũng ép đi cho bằng được. Quân lính trốn hết. Dân tống quan vào xe rồi kéo xe xuống Tòa Công sứ Hội An. Đoàn người dẫn tri phủ xuống tòa nhưng chưa đến được tòa thì thực dân cho một toán lính cầm súng dàn hàng ngang, chặn đoàn người lại. Viên công sứ bước ra thương lượng để đánh lạc hướng đoàn biểu tình rồi cho quân lính đánh đập, vây bắt các thủ lĩnh. Dân hoảng sợ chạy tán loạn, có người đã chết đuối vì nhảy xuống sông để thoát thân. [21]

Còn nhiều cuộc nổi dậy khác nữa như cuộc vây bắt Tổng đốc Hồ Đắc Trung tại tỉnh thành La Qua, cai phu Lãnh Điềm tại huyện Hòa Vang. [22] Cũng có những cuộc vây bắt giờ chỉ còn được biết qua những bài vè như cuộc nổi dậy ở Thanh Hà (bến đò Phú Chiêm). [23] Sau cuộc nổi dậy ở phủ Điện Bàn, thực dân ra lệnh giới nghiêm, quan lính được tăng cường cho các phủ, huyện.

Ở Hòa Vang lúc này, có một người trẻ tuổi cầm đầu phong trào nổi dậy mà người đời nay vẫn còn nhớ đến. Đó là Ông Ích Đường, con trai của nghĩa sĩ Nghĩa hội Cần Vương Ông Ích Kiềng và cháu nội của danh tướng Ông Ích Khiêm. Người thanh niên này chịu ảnh hưởng của phong trào Duy Tân, từng theo Phan Châu Trinh vào Nam ra Bắc. Ông Ích Đường đã đến tận căn cứ của Hoàng Hoa Thám để học cách đánh Pháp rồi trở về dạy võ nghệ cho dân chúng trong vùng. [24] Khi lãnh đạo dân chúng nổi dậy chống sưu thuế, người thanh niên ấy biết mình đã cầm trước cái chết.

Ngày 16/4/1908, Ông Ích Đường bị kết tội kích động nhân dân, xử chém đầu. Người thanh niên ấy trước khi bị chém tại chợ Túy Loan đã ngẩng cao đầu mà nói: “Dân nước Nam như cỏ cú, giết Đường này còn có trăm nghìn Đường khác. Bao giờ hết mía mới hết Đường!”, rồi quay mặt nói với đao phủ: “Đứa nào chém tao thì chém một nhát cho đứt”. Ngày hôm đó, người bán vải ở chợ Túy Loan xé vải trắng, phát không cho người đi chợ đội lên đầu để tang “Cậu Đường”, cả một chợ trắng màu khăn tang. [25]

***

Sau vụ dân biến kéo dài hơn một tháng, thực dân Pháp mở một cuộc khủng bố trắng trên toàn tỉnh Quảng Nam và các tỉnh chịu ảnh hưởng của phong trào như Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Thừa Thiên, Quảng Trị, Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa.

Các nhà lao của Quảng Nam đầy ắp tù nhân với hơn 2.000 người bị giam giữ. [26] Bắt giam người xin sưu hay chém đầu các lãnh đạo của đoàn người xin sưu chỉ là bước đầu của cuộc đàn áp. Thực dân Pháp còn muốn làm cỏ tận gốc. Thực dân cho rằng chính các chí sĩ của phong trào Duy Tân qua các hoạt động giáo dục, diễn thuyết đã khiến quần chúng nổi dậy chống chính quyền. [27]

Trong vòng mấy tuần, họ đã bắt gần như toàn bộ lãnh đạo của phong trào Duy Tân. Dù các lãnh đạo này không có dính líu gì đến cuộc biểu tình đòi giảm sưu thuế nhưng thực dân Pháp đã lập cho họ những bản án không bằng chứng, không nhân chứng.

Phan Châu Trinh, 36 tuổi, bị bắt ở Hà Nội rồi áp giải về Huế. Huỳnh Thúc Kháng, 32 tuổi, bị bắt tại nhà đưa đi giam ở Hội An. Hai ông sau đó đều bị đày đi Côn Lôn.

Trần Quý Cáp, 38 tuổi, đã bị chuyển vào Khánh Hòa trước cuộc dân biến nhưng cũng không tránh khỏi bị kết tội một cách hết sức bi đát. Trần Quý Cáp bị kết án “bất trung, bất hiếu” vì các vụ cúp tóc, mặc đồ Tây, vu cho ông có mưu đồ lén theo nước ngoài (ám chỉ Nhật Bản), xử tội lăng trì (xẻo một trăm miếng thịt). Tòa Khâm sứ Huế giảm án từ lăng trì xuống còn xử trảm. [28] Khi Hội Nhân quyền ở Pháp kêu gọi hoãn lại việc hành hình thì tỉnh Khánh Hòa đã chém đầu Trần Quý Cáp vào ngày 17/5/1908. [29]

Một người Minh Hương tên là Châu Thượng Văn, 52 tuổi, sống tại Hội An và có hiệu buôn. Ông là người tham gia phong trào đưa học sinh sang Nhật và ủng hộ Duy Tân hội của Phan Bội Châu. Lúc bị bắt, Châu Thượng Văn nhận hết tội về cho mình, bị kết án tù chung thân. [30] Ông tuyệt thực suốt 20 ngày và qua đời tại Huế trên đường đày đi Lao Bảo. [31] Rất nhiều chí sĩ khác cũng bị án đày đi Côn Lôn hay Lao Bảo sau vụ dân biến như Nguyễn Thành, Trần Cao Vân, Phan Thúc Duyện, Lê Bá Trinh, Trương Bá Huy, Dương Thưởng, Nguyễn Văn Côn, v.v. [32]

Tám năm sau, Việt Nam Quang Phục Hội với sự lãnh đạo của Trần Cao Vân, Thái Phiên –  đều là người Quảng Nam – đã liên kết với vua Duy Tân khởi nghĩa chống Pháp. Tuy nhiên, kế hoạch bị bại lộ. Hai ông cùng với những sĩ phu khác bị chém đầu. [33] Cũng trong năm đó, một cơn bão dữ thổi qua vùng đất Quảng Nam chôn vùi tuyến đường sắt dẫn vào Hội An. [34]