Năm điều bạn có thể chưa biết về xã hội dân sự

Bài viết này nằm trong số báo tháng Mười Hai năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 1/12/2022.

Nếu là một người quan tâm tình hình chính trị, xã hội, bạn hẳn không lạ lẫm gì với khái niệm “xã hội dân sự”.

Ngay cả khi không theo dõi các tin tức thời sự, bạn chắc cũng ít nhất từng một lần nghe qua ba chữ viết tắt “NGO” – được xem là đồng nghĩa với các tổ chức dân sự.

Khả năng cao bạn đã từng xem tin tức về việc làm thiện nguyện của một NGO nào đó tại Việt Nam. Đồng thời, bạn cũng có thể từng đọc một bài viết nào đó trên truyền thông nhà nước, gán ghép “xã hội dân sự” với cụm từ quen thuộc “phản động”.

Và dù có chưa từng nghe/ xem/ đọc qua thứ gì liên quan, bạn chắc chắn có dính dáng đến xã hội dân sự. Bạn là một phần của nó.

Dưới đây là năm điều có thể bạn chưa biết về thứ mà ai cũng là một phần trong đó.

Xã hội dân sự có phải là NGO?

NGO là viết tắt của “nongovernmental organization”, có nghĩa là “tổ chức phi chính phủ”. [1]

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương của “xã hội dân sự” là “civil society”. [2] Các tổ chức xã hội dân sự được gọi là “civil society organization”, viết tắt là CSO.

Khi nói tới CSO – các tổ chức xã hội dân sự – người ta thường mặc định nó đồng nghĩa với NGO – các tổ chức phi chính phủ.

Điều này đến từ cách tiếp cận phổ biến về xã hội dân sự, trong đó cho rằng các tổ chức dân sự là độc lập, tách biệt với các chính phủ.

Trên thực tế, ranh giới giữa các tổ chức dân sự và nhà nước không rõ ràng và tách bạch như vậy, nhất là ở những thể chế có truyền thống chính quyền tập trung quyền lực.

Tại đó, nhiều tổ chức dân sự có thể do chính quyền lập ra, và người ta gọi chúng là “government-organized nongovernmental organizations” hay GONGO.

Lại cũng có trường hợp các tổ chức xã hội do tư nhân thành lập, nhưng dưới sự kiểm soát của pháp luật sở tại, ban bệ quản lý của nó toàn bộ hoặc một phần là người của chính quyền (hiện tượng phổ biến ở những nước như Trung Quốc).

Một tên gọi khác thường được dùng thay thế cho NGO là NPO (nonprofit organization), nghĩa là các tổ chức phi lợi nhuận. Thuật ngữ này phổ biến ở những nơi như Mỹ, với yếu tố phi lợi nhuận được dùng để phân loại các tổ chức theo luật định được hưởng quy chế miễn thuế tương ứng. [3]

Ngoài ra, một thuật ngữ hay được giới học thuật sử dụng để chỉ xã hội dân sự là “third sector” (khu vực thứ ba), với ý nhấn mạnh vào tính chất tách biệt của khu vực này, không chỉ với khu vực công (nhà nước) mà cả khu vực tư nhân.

Vậy cách hiểu đầy đủ nhất về xã hội dân sự hẳn phải là: tách biệt với chính quyền lẫn khu vực tư, và hoạt động phi lợi nhuận?

Câu trả lời là… không hẳn.

Trong những năm gần đây, một mô hình kết hợp ngày càng được nhiều tổ chức xã hội hướng đến là “doanh nghiệp xã hội” (social enterprise) – vừa đảm bảo tổ chức có thể kinh doanh tự nuôi sống mình, vừa tạo lợi nhuận đủ đáp ứng các mục tiêu phục vụ xã hội. [4]

Việc các thuật ngữ được dùng lẫn lộn và có phần lộn xộn là điều dễ hiểu, nếu xét đến lịch sử của khái niệm xã hội dân sự.

Xưa khác xa nay, và nay cũng khác xa nhau

Từ “civil society” có gốc từ chữ La Mã “societas civilis”. [5]

Ý nghĩa thời La Mã của cụm từ này là chỉ một cộng đồng dân cư, thường bao gồm nhiều hơn một thành phố, có luật lệ quản lý và có lối sống tương đối văn minh. Nó được dùng theo nghĩa đối nghịch với những cộng đồng cư dân hoang dã, kém văn minh.

Đến thế kỷ 17 – 18, các triết gia châu Âu biến đổi thuật ngữ này theo những cách tiếp cận khác nhau, từ đó dẫn đến nhiều định nghĩa về xã hội dân sự. Phe thì cho rằng nó đồng nghĩa với thị trường tự do, trong tương quan đối lập với sự kiểm soát của nhà nước. Nhóm thì cho rằng nó là không gian hoạt động chung, mà qua đó, mỗi cá nhân tạo dựng được vốn xã hội (social capital) của mình.

Đến thời hiện đại, khái niệm này vẫn có nhiều cách hiểu.

Học giả nổi tiếng Michael Walzer từng định nghĩa rằng xã hội dân sự là “khu vực nơi cư dân và các tổ chức không bị chính phủ giới hạn, có thể lập nhóm và kết nối với nhau mà không bị ngăn cản”. [6]

Theo định nghĩa đó, mọi tổ chức và hoạt động, bất kể có lợi nhuận hay không và có mục đích gì, miễn nằm ngoài chính quyền đều được tính là xã hội dân sự.

Chính quyền yếu và chính quyền mạnh

Yếu và mạnh ở đây là về mức độ kiểm soát xã hội.

Một chính quyền càng ít kiểm soát thì xã hội dân sự càng phát triển mạnh, đơn giản là để bù vào chỗ trống.

Ví dụ điển hình là Mỹ, nơi chính quyền liên bang có quyền lực hạn chế đối với các bang và với những tổ chức xã hội nói chung. Điều này xuất phát từ lịch sử hình thành của nước Mỹ, khi nó vốn dĩ là vùng đất của các nhóm di dân tứ xứ, không có một chính quyền trung ương cai trị thống nhất ngay từ đầu.

Tại Mỹ, các tổ chức dân sự phát triển rộng khắp, phục vụ đủ mọi mặt nhu cầu đời sống hàng ngày của người dân. Nhiều tổ chức có truyền thống lâu đời và sức ảnh hưởng lớn, không ngại đối đầu với chính quyền khi có xung đột lợi ích. Bên cạnh đó, không ít các tổ chức dân sự có mối quan hệ hợp tác với chính quyền, nhận tài trợ hoặc các hợp đồng dịch vụ, gánh trách nhiệm cung cấp dịch vụ công thay cho nhà nước.

Ví dụ về một chính quyền kiểm soát mọi thứ là Trung Quốc, nơi các tổ chức xã hội dân sự độc lập đều bị buộc phải thuận theo đảng cầm quyền nếu muốn tồn tại, hoặc phải hoạt động ngầm. Nhưng ngay cả một nhà nước muốn nắm tất cũng nhận ra giới hạn của mình trong việc đảm bảo các dịch vụ công cho tất cả cư dân, đặc biệt là trong các trường hợp thiên tai cần cứu trợ.

Bất kể chính quyền mạnh hay yếu, xã hội dân sự đều có thể đóng vai trò hiệu quả trong việc phục vụ các nhóm cư dân khác nhau. Vấn đề nằm ở ưu tiên của chính quyền – muốn kiểm soát quyền lực hay đảm bảo dịch vụ cho người dân.

Ba loại quan hệ với chính quyền

Mối quan hệ giữa các tổ chức xã hội dân sự với chính quyền là chủ đề gây nhiều tranh luận.

Dennis R. Young phân ra ba loại quan hệ giữa hai nhóm đối tượng này. [7]

Một là quan hệ bổ trợ (supplementary): các tổ chức dân sự điền vào chỗ trống, cung cấp các dịch vụ công mà chính quyền bỏ sót hoặc không có năng lực đáp ứng.

Hai là quan hệ đối tác (complementary): các tổ chức dân sự cộng tác với chính quyền, cung cấp những dịch vụ công theo yêu cầu, và thường nhận ngân sách từ chính quyền.

Thứ ba là quan hệ đối kháng (adversarial): các tổ chức dân sự trong trường hợp này là đối trọng với chính quyền, giám sát, buộc chính quyền phải chịu trách nhiệm, gây áp lực để thực hiện các yêu cầu cải cách.

Những quan hệ này không loại trừ lẫn nhau. Một tổ chức dân sự hoàn toàn có thể có cả ba mối quan hệ trên với chính quyền.

Xã hội dân sự và nền dân chủ

Alexis de Tocqueville từng nhận định xã hội dân sự là “bí kíp” giúp người Mỹ xây dựng thành công thể chế dân chủ. [8]

Theo đó, càng tham gia vào các tổ chức dân sự, người dân càng trau dồi năng lực, càng củng cố niềm tin vào xã hội, và càng chủ động tham gia xây dựng nhà nước; ở chiều ngược lại, nhà nước càng có trách nhiệm phản hồi với dân.

Như vậy, xã hội dân sự càng phát triển, nền dân chủ càng vững mạnh?

Thực tế không đơn giản như vậy.

Xem xét yếu tố “lòng tin” (trust), thành tố quan trọng nhất để kết nối xã hội, có thể thấy mối quan hệ nhân quả của nó trong tương quan xã hội dân sự phức tạp hơn chúng ta tưởng.

Như các tác giả trong “The Third Sector: Community Organizations, NGOs, and Nonprofits” chỉ ra, nghiên cứu thực tế cho thấy có những trường hợp tham gia vào xã hội dân sự giúp tăng lòng tin đối với xã hội và thể chế, nhưng cũng có trường hợp việc tham gia không tác động gì, thậm chí có trường hợp càng tham gia xã hội dân sự, người dân càng mất niềm tin. [9]

Điểm khác biệt, theo các tác giả, nằm ở loại hình tổ chức dân sự.

Theo đó, với những tổ chức bắc cầu (bridging organization), nhấn mạnh sự đa dạng, tập hợp những người khác nhau, việc tham gia sẽ giúp tăng lòng tin đối với xã hội.

Ngược lại, nếu tổ chức có tính kết nối những người giống nhau (bonding organization), người tham gia sẽ không tin tưởng nhau bằng.

Tương tự, các thành viên của những hiệp hội liên kết (connected association), kết nối nhiều tổ chức tự nguyện với nhau, có mức độ tin tưởng cao hơn các thành viên của những hiệp hội riêng lẻ (isolated association).

Ngoài ra, những thành viên của các nhóm chia sẻ văn hóa, sở thích cá nhân được cho là có sự tin tưởng cao hơn vào xã hội và thể chế so với những thành viên của các nhóm chính trị.

Như vậy, tùy vào loại hình tổ chức dân sự mà các thành viên sẽ có mức độ lòng tin khác nhau, và từ đó là cam kết và sự tham gia khác nhau vào việc xây dựng một xã hội dân chủ.

Có thể thấy xã hội dân sự, cùng tất cả những thành tố của nó, không phải là những khái niệm đơn giản đi kèm với những kết luận dễ dãi.

Và chính điều đó phản ánh đúng bản chất của xã hội loài người: một thế giới phức tạp, đa nguyên và luôn biến đổi.