Bài viết này nằm trong số báo tháng Mười Hai năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 1/12/2022.
“Xã hội dân sự”, hay “xã hội công dân” (公民社會) như cách gọi trong tiếng Hoa, có lẽ nằm trong số những từ kỵ húy nhất ở Trung Quốc vào thời điểm hiện tại.
Nó được xếp ngang hàng với “cải cách”, “dân chủ”, “pháp quyền”, “tự do báo chí” – những khái niệm được Đảng Cộng sản cầm quyền chỉ mặt gọi tên, xem đó là kẻ thù đối với sự tồn vong của chế độ. [1]
Đối với chính quyền, xã hội dân sự vì vậy tốt nhất là không nên tồn tại.
Thực tế tuy vậy thường trái ngược với ý muốn của những nhà độc tài.
Phong trào xã hội dân sự của Trung Quốc, bằng cách này hay cách khác, vẫn luôn ngọ nguậy và phiêu lưu trong cái lồng khổng lồ nhưng bị bóp chặt của nó.
Biến chuyển cùng lịch sử
Vào năm 1981, tại Thượng Hải, có hơn 600 tổ chức xã hội được thành lập. Ba năm sau, con số này tăng hơn bốn lần, lên đến hơn 2.600 tổ chức.
Sự thay đổi đột ngột này không chỉ diễn ra ở Thượng Hải mà xuất hiện khắp cả nước, và nó có lý do hiển nhiên. [2]
Đầu những năm 1980 là giai đoạn Trung Quốc bắt đầu tiến hành cải cách.
Vào thời điểm đó, đất nước này vừa trải qua những thập niên hỗn loạn, thậm chí là điên loạn, với các hậu quả nặng nề do công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội gây ra, từ Đại nhảy vọt đến Cách mạng Văn hóa. [3] [4]
Trong giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội, các tổ chức xã hội dân sự “thuần chất” gần như không tồn tại. Tất cả các tổ chức xã hội đều do nhà nước lập ra và kiểm soát. [5]
Bỏ qua tính chất độc lập, những tổ chức này ít nhiều cũng đóng được vai trò cầu nối và cung cấp dịch vụ cho các nhóm cư dân nhất định.
Vai trò hạn chế đó chấm dứt khi Cách mạng Văn hóa diễn ra. Trong cơn hỗn loạn, các tổ chức xã hội dân sự, cùng với những nền tảng văn hóa, kinh tế, chính trị khác, nếu không phải bị phá hủy thì cũng trong tình trạng đóng băng.
Chỉ khi chính quyền sửa chữa sai lầm bằng chính sách cải cách mở cửa, hay thực chất là cởi trói nền kinh tế, xã hội dân sự mới nở rộ.
Với việc chính quyền rút bàn tay kiểm soát khỏi thị trường – qua chính sách “phi tập trung hóa” (decentralization) – những khoảng trống để lại được các tổ chức dân sự nhanh chóng đắp vào. Chúng đóng vai trò như cầu nối quản lý (managerial intermediary) giữa chính quyền và thị trường. [6]
Đưa vào khuôn khổ nhưng vẫn thả lỏng
Cùng với nền kinh tế được cởi trói, tư tưởng của người dân cũng nhanh chóng thay đổi. Các phong trào xã hội đòi quyền tự do, dân chủ ngày càng diễn ra sôi nổi.
Đỉnh điểm là cuộc biểu tình của giới sinh viên, học sinh tại Thiên An Môn vào năm 1989. Sự kiện này chấm dứt với việc chính quyền đàn áp đẫm máu những người biểu tình. [7]
Ngay sau cuộc trấn áp, trong cùng năm, chính quyền đưa ra Điều lệ quản lý và đăng ký đoàn thể xã hội (Regulations on the Registration and Management of Social Organizations), một nỗ lực để kiểm soát tất cả các tổ chức xã hội dân sự. Điều lệ này sau đó được sửa đổi, bổ sung vào năm 1998. [8]
Điểm nổi bật của đạo luật là “cơ chế quản lý song trùng” (dual management mechanism). Theo đó, một tổ chức xã hội dân sự muốn thành lập cần phải có một đơn vị chủ quản nghiệp vụ đứng ra bảo hộ (sponsor organization) và phải đăng ký với Bộ Dân chính (tiền thân là Bộ Nội vụ) hoặc các sở dân chính địa phương.
Yêu cầu này được nhiều người trong giới xã hội dân sự ví như việc có “hai bà mẹ chồng”. [9]
Nhiều tổ chức xã hội dân sự phải đăng ký thành lập theo hình thức doanh nghiệp vì không kiếm được “mẹ chồng” nào chịu đứng ra bảo hộ. [10]
Ngoài ra, đạo luật còn giới hạn, không cho phép các tổ chức được coi là trùng lĩnh vực được đăng ký trong cùng một đơn vị hành chính.
Những rào cản này làm giảm số lượng tổ chức xã hội dân sự được đăng ký chính thức.
Tuy nhiên, cho tới thập niên đầu tiên của thế kỷ 21, đây vẫn được xem là giai đoạn phát triển hiếm hoi của xã hội dân sự tại Trung Quốc.
Bên cạnh những tổ chức hoạt động trong các lĩnh vực “phi nhạy cảm” như cung cấp dịch vụ y tế, xóa đói giảm nghèo, bảo vệ trẻ em, các tổ chức dân sự hoạt động về chính trị, nhân quyền cũng công khai ra đời.
Nổi bật trong đó có “Công Minh” (公盟, còn được biết đến với tên gọi “Open Constitution Initiative”), một tổ chức tập hợp các luật sư nhân quyền, nhà hoạt động và giới tri thức; “Truyền Tri Hành” (傳知行 – Transition Institute), một nhóm nghiên cứu các vấn đề kinh tế xã hội; “Ích Nhân Bình” (益仁平 – Yirenping), một tổ chức đấu tranh cho nhân quyền. [11]
Ở thời điểm này, nhiều người tin rằng Trung Quốc có thể thay đổi với các “cải cách từ dưới lên”, từ hoạt động của các tầng lớp nhân dân.
Tiêu biểu cho niềm tin đó là Lưu Hiểu Ba, nhà hoạt động nổi tiếng của Trung Quốc từng được trao giải Nobel Hòa bình.
Vào năm 2008, ông cùng chấp bút bản “Hiến chương 08” (Charter 08), kêu gọi các cải cách chính trị sâu rộng tại Trung Quốc. Bản hiến chương nhận được đông đảo sự ủng hộ, với hơn 12.000 người trong nước tham gia ký tên, trở thành một phong trào gây tiếng vang lớn. [12]
Nhiều ý kiến lý giải sở dĩ phong trào dân sự phát triển mạnh là do chính quyền Trung Quốc vào giai đoạn này muốn tăng cường hội nhập quốc tế, cần chứng minh cho thế giới thấy mình cũng tiệm cận với các giá trị phổ quát, trong đó có việc tạo điều kiện cho xã hội dân sự hoạt động. [13]
Năm 2001 là thời điểm Trung Quốc được gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cũng là năm nước này được trao quyền đăng cai Olympics 2008. [14] [15]
Các dấu hiệu đều ủng hộ cho những dự đoán lạc quan của phương Tây, rằng quá trình cải cách kinh tế của Trung Quốc sẽ dẫn đến những cải cách chính trị theo hướng dân chủ hóa.
Nhiều người Trung Quốc, như Lưu Hiểu Ba, cũng tin vào điều đó.
Siết lại chiếc lồng
Lưu Hiểu Ba bị bắt ngay sau khi công bố Hiến chương 08. Ông bị kết tội kích động lật đổ chính quyền. Ông chết năm 2017 vì ung thư khi vẫn còn phải thụ án tù. [16]
Cùng thời điểm bắt Lưu Hiểu Ba, chính quyền cũng bắt đầu đàn áp các tổ chức dân sự gây tiếng vang. Lần lượt những người sáng lập và tham gia “Công Minh”, “Truyền Tri Hành”, “Ích Nhân Bình” và các tổ chức tương tự đều bị bắt giữ, bỏ tù. [17]
Một trong những chiến dịch trấn áp nổi tiếng nhất diễn ra vào ngày 9/7/2015, còn được biết đến với tên gọi “Cuộc trấn áp 709” (709 Crackdown). Chỉ trong một ngày, khoảng 300 luật sư, các nhà hoạt động nhân quyền trên khắp nước đồng loạt bị bắt giữ trong một chiến dịch được chuẩn bị và phối hợp bài bản. [18]
Từ đó đến nay, các vụ quấy nhiễu, đe dọa, bắt giữ những người tham gia các phong trào hoạt động xã hội thuộc diện “nhạy cảm” vẫn liên tục diễn ra.
Có ý kiến so sánh, rằng từ khi Tập Cận Bình lên nắm quyền, Trung Quốc bắt đầu đảo ngược chính sách cải cách mở cửa. Việc đàn áp không gian dân sự vì vậy là kết quả từ chính sách cai trị độc tài của nhà lãnh đạo này.
Trên thực tế, như một phân tích chỉ ra, các chiến dịch trấn áp xã hội dân sự đã bắt đầu từ ít nhất là năm 2009, trước khi Tập Cận Bình nắm quyền. [19]
Chính sách bóp, thả rồi lại bóp chặt không gian dân sự cũng không phải hiện tượng mới đối với đảng cầm quyền Trung Quốc.
Năm 1956, Mao Trạch Đông đã từng mở Chiến dịch Trăm hoa đua nở (Hundred Flowers Campaign), khuyến khích các thảo luận tự do dân chủ trong xã hội, kể cả những chỉ trích thẳng thừng đối với lãnh đạo và chế độ. Khẩu hiệu nổi tiếng khi đó là để cho “trăm hoa cùng nở, trăm nhà đua ca”. [20]
Rất nhanh, Đảng Cộng sản hứng chịu vô số lời phê phán trực diện. Đối diện với làn sóng chỉ trích gay gắt, Mao Trạch Đông quyết định “dẹp loạn”, trừng phạt những người dám lớn tiếng góp ý. Nhiều người nhẹ thì mất việc hoặc bị đày đi lao động, nặng thì bị bắt bỏ tù. Chiến dịch Trăm hoa đua nở chỉ kéo dài được một năm.
Điều tương tự cũng xảy ra ở thập niên 1980, khi chính sách mở cửa dẫn đến các không gian thảo luận tự do, để rồi bị dập tắt với phong trào Thiên An Môn năm 1989. [21]
Không gian dân sự và các tổ chức xã hội dân sự vì vậy chưa bao giờ được Đảng Cộng sản Trung Quốc xem là thành phần tồn tại độc lập. Thay vào đó, nó chỉ có thể tồn tại như là công cụ hỗ trợ cho chính quyền.
Đây là cách tiếp cận phổ biến của những chính thể độc tài. Nhiều chính quyền tại châu Á, kể cả sau khi đã dân chủ hóa, vẫn còn giữ những nghi kỵ và lo lắng tương tự về xã hội dân sự. [22]
Đuổi bắt thay vì đối thoại
Những năm gần đây, chính quyền Trung Quốc liên tiếp ra những đạo luật siết chặt hoạt động của các tổ chức dân sự.
Năm 2016, ba đạo luật quan trọng được thông qua: Luật về Quản lý hoạt động tổ chức phi chính phủ nước ngoài (FNGO Law), Luật Từ thiện (Charity Law), và Luật An ninh mạng (Cybersecurity Law). [23]
Các đạo luật này tăng thêm sự kiểm soát về dòng tiền lẫn dòng thông tin của các tổ chức xã hội dân sự.
Những nỗ lực này, đặc biệt là kiểm soát thông tin trên mạng, có thể xem như cố gắng đuổi bắt của chính quyền đối với không gian dân sự ảo.
Internet được phổ cập tại Trung Quốc từ thập niên 1990, thời điểm mà các tổ chức dân sự hoạt động tương đối tự do.
Môi trường mạng được nhiều người dân tận dụng tạo thành một không gian dân sự mới. Nó trở thành công cụ liên lạc và kết nối hiệu quả cho các phong trào đấu tranh.
Nhiều phong trào lớn được tổ chức chỉ bằng các thông tin chia sẻ qua mạng.
Năm 2007, hàng chục ngàn người ở Hạ Môn biểu tình phản đối việc xây dựng nhà máy hóa chất tại đây. Đông đảo người dân tập hợp bất chấp việc lãnh đạo địa phương đe dọa trừng phạt. Sự kiện gây tiếng vang lớn khiến truyền thông nhà nước ban đầu phớt lờ nhưng sau đó phải đưa tin. Kết quả là chính quyền địa phương phải nhượng bộ, dời địa điểm xây dựng nhà máy. [24]
Năm 2011, hàng chục ngàn người dân ở Đại Liên cũng biểu tình phản đối kế hoạch xây nhà máy hóa chất. Cuộc tuần hành diễn ra bất chấp chính quyền kiểm duyệt các thông tin chia sẻ trên mạng xã hội. [25]
Hay như năm 2015, hàng ngàn người tuần hành ở Thượng Hải phản đối dự án xây nhà máy hóa chất. [26]
Các cuộc biểu tình tương tự diễn ra thường xuyên ở Trung Quốc, cũng chủ yếu được tổ chức qua các thông tin chia sẻ trên mạng.
Bất kể việc bị kiểm duyệt gắt gao, không gian ảo vẫn thường xuyên được thổi bùng với những cơn giận thật.
Cái chết của bác sĩ Lý Văn Lượng, người đưa ra cảnh báo sớm về dịch COVID-19 nhưng bị trù dập, làm dấy lên làn sóng phẫn nộ đòi quyền tự do ngôn luận là một ví dụ tiêu biểu cho giới hạn của chính quyền trong việc kiểm soát không gian dân sự. [27]
Theo một thống kê, tính đến tháng 1/2021, Trung Quốc có hơn 900.000 tổ chức dân sự được đăng ký chính thức. [28] Trong số này, có bao nhiêu đoàn thể thật sự là dân sự, còn bao nhiêu là do chính quyền lập ra hay kiểm soát là điều không dễ xác định.
Nhiều ước tính cho rằng số lượng các tổ chức dân sự không đăng ký lớn gấp nhiều lần số đã đăng ký. [29]
Không gian dân sự ngầm của Trung Quốc vì vậy vẫn luôn âm ỉ, đầy nhiệt huyết và sẵn sàng bung trào, như những chú dế mèn luôn sẵn cánh phiêu lưu, cho dù có đang bị nhốt chặt trong lồng.
