Cuốn sách “A l’épreuve de la possession : Chronique d’une innovation rituelle dans le Vietnam contemporain” (tạm dịch là Thử thách nhập hồn: Tiến trình về sự đổi mới nghi lễ trong xã hội Việt Nam đương đại) được xuất bản năm 2018, là tập hợp những trải nghiệm và chiêm nghiệm về một lát cắt của đời sống tâm linh phức tạp và đa dạng tại Việt Nam của tác giả Paul Sorrentino từ năm 2007, một năm sau khi Việt Nam được loại bỏ khỏi danh sách các quốc gia đáng lo ngại về vấn đề tôn giáo do Mỹ đưa ra.
Paul Sorrentino là một nhà nghiên cứu Pháp thông thạo tiếng Việt. Tác giả không mở đầu tác phẩm bằng một loạt lý thuyết trừu tượng phương Tây rồi phóng chiếu nó vào hệ giá trị văn hóa Việt Nam. Ngược lại, tác giả đã dành nhiều thời gian góp mặt, đồng hành với những gia đình tham gia áp vong tại Trung tâm nghiên cứu tiềm năng con người ở số 1 Đông Tác, Hà Nội cũng như nhà riêng của các thầy cúng và các nhà ngoại cảm.
Sáu chương sách kết hợp phân tích với kể chuyện từ góc nhìn dân tộc học là kết quả của những nỗ lực này. Trong đó, tác giả diễn giải văn hóa tâm linh của người Việt trong tính độc lập và đơn nhất, sử dụng nguồn tài liệu tiếng Việt dồi dào, chú trọng dịch thuật hết sức tinh tế.
Ngoại cảm trở thành một sản phẩm của chính trị
Chương một của cuốn sách khái quát quan niệm về cái chết trong văn hóa Việt, đặc biệt đi sâu vào những khái niệm “hồn”, “vong”, “chết trong nhà”, “chết ngoài đường”, “tử sĩ” và “liệt sĩ”, “chết xấu” và “chết tốt” để lý giải cho hiện tượng tìm mộ liệt sĩ và hiện tượng áp vong của người Việt ở chương tiếp theo.
Tác giả chỉ ra rằng, sau những trận chiến khốc liệt, nhà nước tập thể hóa cái chết của những người lính, gắn cho họ những mỹ từ như anh hùng, đồng thời cũng tập thể hóa cảm xúc của cả dân tộc, khiến cho người nhà của họ hãnh diện vì sự hy sinh để giành lấy thắng lợi, như thể mọi cái chết trên chiến trường đều vẻ vang, cao quý. Nhưng đứng ở góc độ tâm linh truyền thống, đó là những cái chết xấu: chết xa quê, chết trong hiu quạnh, chết mà xác không toàn vẹn, ra đi mà không có con cái hay không có một đám tang của riêng mình. Người Việt không chỉ lo sợ sống một mình mà còn sợ thành “cô hồn” (linh hồn trơ trọi, vất vưởng). Ý niệm trở về quê hương gắn với người Việt không chỉ khi sống mà ngay cả khi họ đã lìa đời.
