Ta dễ dàng tìm ra hàng tá áng thơ và trăm nghìn văn từ ca ngợi, xót thương và chia sẻ về sự hi sinh lẫn đóng góp của đàn ông trên chiến trường, không chỉ tại Việt Nam mà còn ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Đương nhiên, không phải vì không ai nhắc đến sự đóng góp của phụ nữ, nhưng do quá ít sự phản ánh về họ và thậm chí chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay, nên người ta hình thành một thứ định kiến mang tên “chiến tranh là dành cho phái mạnh”.
“The Unwomanly Face of War: An Oral History of Women in World War II” hay “Chiến tranh không có một khuôn mặt phụ nữ” là một cuốn sách đầu tay của Svetlana Alexievich, mà gọi đúng hơn nó là một dự án dưới dạng sách của một nữ phóng viên người Belarus, một mình cùng máy thu âm đã phỏng vấn hơn 500 người phụ nữ tại Liên Xô, và tập hợp những chia sẻ của họ khi từng phục vụ cho quân đội trong Đệ nhị Thế chiến. Mục đích của dự án, và có lẽ là sứ mệnh của cả đời bà, chính là để thế giới này phải nhìn thấy những con người nhỏ bé nhưng phi thường trong một sự kiện mang tính toàn cầu.
Từ chân dung và câu chuyện của phi công, y tá, bác sĩ phẫu thuật, bộ binh, dân quân du kích đến cả thợ giặt, thợ làm bánh, lái tàu, liên lạc viên, v.v. Svetlana đã cho thấy rằng, sự xuất hiện của phụ nữ ở các lĩnh vực phục vụ chiến đấu là không thể đếm xuể. Họ không chỉ hỗ trợ nơi hậu phương, mà còn trực tiếp xông pha nơi tiền tuyến.
Tuy nhiên, với ngần ấy sự hiện diện và đóng góp của phụ nữ trong đủ các vị trí, xã hội cũng chẳng hề quan tâm hay công nhận. Người ta vẫn cho rằng, phụ nữ mà lên tàu là một điềm xui; những người phụ nữ “quá tàn bạo nơi chiến trường” là những người phụ nữ mà đàn ông được khuyên không nên cưới; phụ nữ mà đụng vào chuyện chiến trường chỉ có nước đổ bể; và phụ nữ gia nhập quân đội chắc chắn sẽ khệ nệ thêm cả đám son phấn chẳng hề cần thiết.
