Đầu năm 1964, Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất được thành lập tại Sài Gòn. Hơn mười giáo phái, hội đoàn Phật giáo của miền Nam lần đầu tiên cùng đứng chung trong một giáo hội.
Cũng trong năm 1964, một nhà sư 19 tuổi, vừa tốt nghiệp Cao đẳng Phật học Sài Gòn, hăm hở đặt những bước chân đầu tiên của mình trên con đường nghiên cứu, giảng dạy đạo Phật, và cả sáng tác thơ văn, triết học.
Nhưng chỉ hơn mười năm sau, sự tự do của đạo Phật kết thúc khi chính quyền Việt Nam Cộng hòa sụp đổ. Nhà sư ấy cũng như những nhà sư kiên định bảo vệ Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất có chung một số phận: bị đàn áp và tù đày. Nhà sư ấy là Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ.
Mặt trời sau vũng máu
Phật giáo ở Việt Nam hiện nay có hai giáo hội. Một là Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) được thành lập vào năm 1981, giáo hội này cho chính quyền thành lập để kiểm soát Phật giáo. Hai là Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất (GHPGVNTN) được thành lập vào năm 1964. Giáo hội này không được chính quyền Việt Nam công nhận từ khi GHPGVN ra đời.
Vì sao các nhà sư GHPGVNTN vừa không được công nhận, vừa bị đàn áp liên tục mà vẫn bảo vệ giáo hội? Một nửa câu trả lời nằm ở lịch sử.
Năm 1963 được xem là năm lịch sử của Phật giáo miền Nam. Đạo Phật đã nổi dậy chống lại sự chèn ép quá đáng của chính quyền Ngô Đình Diệm. Sự kiện nhiều Phật tử chết trong một cuộc biểu tình vào ngày Phật Đản ở Huế đã dẫn tới cuộc đấu tranh đòi tự do cho đạo Phật.
Từ tháng 4/1963 cho đến tận cuối năm, tất cả nhà sư và Phật tử đã kiên quyết đấu tranh với tinh thần dùng cái chết của mình để Phật giáo được tự do. Rất nhiều người đã chết bằng việc tự thiêu để phản đối đàn áp tôn giáo, hàng trăm người đã bị bắt giam, hàng nghìn người đã tham gia biểu tình, tuyệt thực. Đây là cuộc đấu tranh đổ máu của đạo Phật trước một chính quyền độc tài.
