Phim ảnh và nhãn mác yêu nước

Nói cách khác, đây là hướng phát triển tự thân của nền văn hóa quốc gia mà không ai có thể ngăn cản được.

Tuy nhiên, sự tự nhiên này không phải không có vấn đề.  

Phim yêu nước thì bất khả xâm phạm?

Diễn ngôn yêu nước và việc sử dụng nó như một công cụ văn hóa thường dẫn đến các sản phẩm tuyên truyền chính trị bất khả xâm phạm. 

Phim yêu nước mà do nhà nước đặt hàng thì thường khẳng định tính đúng đắn của một cuộc chiến do chính quyền phát động, khẳng định sự hoàn hảo của một chính thể, hay khẳng định vẻ đẹp của việc hy sinh cho một quốc gia, v.v.

Thế nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu giới phê bình phim hay người xem không thích chúng?

Việc định khung một bộ phim là phim yêu nước, phim anh hùng, phim dân tộc đồng nghĩa với khả năng dùng những nhãn mác này để bảo vệ nhà sản xuất khỏi các chỉ trích của thị trường.

Trong trường hợp của bộ phim “Trận chiến hồ Trường Tân”, nhiều người và báo đài phê bình bộ phim đã bị xử phạt hành chính, tài khoản mạng xã hội của họ bị gỡ bỏ. Điều này không có gì lạ khi chính quyền trung ương ở Bắc Kinh là người bảo trợ truyền thông cho bộ phim. [3]

Hiển nhiên, trong cơ chế thị trường hiện nay, người xem có quyền thể hiện sự bất bình của họ bằng chính hành vi tiêu dùng. Bên cạnh đó, việc thể hiện sự bất bình hay sự không đồng tình với các thông điệp, hình ảnh, kết cấu nội dung và chất lượng điện ảnh, hay thậm chí là khoản đầu tư nói chung của nhà nước vào các sản phẩm văn hóa như vậy nên được xem là một thực hành ngôn luận bình thường và cần được bảo vệ. 

Yêu nước kiểu trình diễn

Phong trào quảng bá phim yêu nước thường gắn với hàng loạt các tính từ như “bi tráng”, “hào hùng”, “đậm tính lịch sử”. Chúng như là bộ tiêu chí có giá trị duy nhất trong việc đánh giá. Điều này dẫn đến một hiện tượng mà giới nghiên cứu thế giới thường gọi là “shallow patriotism” (hay tạm dịch là “tình yêu nước bề mặt”, “tình yêu nước nông cạn”).

Ví dụ, trong tác phẩm “Patriotism, Morality, and Peace” (Tình yêu nước, Đạo đức, và Hòa bình) của Giáo sư Stephen Nathanson, [4] ông nói về tiến trình “lễ nghi” hóa tình yêu nước (“ritualisation of patriotism”) với các hình ảnh, hành động, thái độ, âm nhạc, thơ văn chuẩn mực cần phải dùng, phải có để thể hiện. Song, đằng sau đó không có một tình yêu thật sự nào dành cho đồng bào, người dân hay sự công bình và phát triển của quốc gia. 

Nói cách khác, tính trình diễn lòng yêu nước trở nên quan trọng hơn sự quan tâm thật sự dành cho đất nước. 

Hình ảnh điện ảnh từ đó trở nên sáo rỗng với các món ăn quen thuộc như hy sinh mạng sống để cứu một biểu tượng quốc gia nào đó, quấn mình bằng cờ để quyết tử, lấy máu để vẽ biểu tượng chính trị, v.v. Có điều, chúng lại cũng là những hình ảnh không thể bị chỉ trích và thách thức, dù ở khía cạnh nghệ thuật hay chính trị, bởi cái nhãn mác yêu nước của chúng. 

***

Nhìn chung, sẽ còn là rất sớm để nói về sự phát triển của dòng phim lịch sử/yêu nước tại Việt Nam. Có một thực tế cần thừa nhận là đây sẽ là một thể loại đương nhiên, chắc chắn phải có trong không gian chính trị mới ở Việt Nam. Tuy nhiên, diễn ngôn và sự cổ võ lòng yêu nước thông qua biểu tượng, biểu trưng không thôi thì chắc chắn không phải là định hướng ổn định và bền vững.

Đọc thêm:

Chiến tranh trong phim Hàn: Từ cỗ máy tuyên truyền rập khuôn đến những câu chuyện thức động lương tri

70 năm sau cuộc chiến huynh đệ tương tàn, người Hàn Quốc đã bước ra khỏi bóng tối.

Luật Khoa tạp chíY Chan

Hoa Kỳ kiểm duyệt phim như thế nào

Và tất nhiên, cả tự kiểm duyệt.

Luật Khoa tạp chíVõ Văn Quản