Khi bước vào giảng đường Văn khoa Sài Gòn những năm xã hội Việt Nam chuyển dời kinh tế, tôi nhận ra ngành xã hội và nhân văn chưa được coi trọng, thậm chí nhiều giá trị nhân văn còn bị thách thức.
Sinh viên không thể xuống đường phản đối nếu họ bất mãn về chính sách của nhà nước như sinh viên Văn khoa những ngày tháng cũ. [1] Sinh viên không có phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe” [2] và bị cấm thảo luận về những vấn đề chính trị ở giảng đường. Hễ có ai khó chịu và phản biện về một chủ trương, chính sách mới của nước nhà, liền bị nói xoáy ngay là “dân phản động”.
Sinh viên vật vã vì các giáo trình về chủ nghĩa Mác – Lênin, Hồ Chí Minh. Sinh viên ít biết về Socrates, Plato; chưa tỏ tường Locke; chưa am hiểu được Zola, Balzac; chưa rõ bình đẳng giới, phát triển bền vững là gì thì đã bị quăng vào một thế giới đầy hỗn độn và đua tranh.
Trong nhiều cuộc gặp gỡ với các sinh viên, tôi thấy các bạn vẫn còn tự ti khi nói về ngành học của mình. Và tôi cho rằng có bốn nguyên nhân:
Thứ nhất, giá trị thị trường, vị lợi. Ngành xã hội và nhân văn chưa chắc sẽ tạo ngay cho sinh viên mới ra trường một công việc sinh lời nhanh và có tiền nhiều. Đương lúc xã hội ai cũng mong tích lũy thật nhiều cho bản thân thì những ngành này có vẻ trở nên ít hấp dẫn.
Thứ hai, đàn áp của chính quyền. Khoan hẳn nói tới những thách thức mà giá trị nhân văn gặp phải ở các nước dân chủ hiện nay, mà hãy tính trước là nước ta có dân chủ chưa và những giá trị nhân văn có được đơm hoa kết trái? Nhiều học giả nói các quốc gia thiếu dân chủ rất sợ những môn học xã hội và nhân văn, vì nó dạy cho con người ta nhiều khả năng nội tại, mà trước hết là khả năng phản tư về các vấn đề chính trị, không phục tùng quyền uy. Việt Nam chưa dạy được hết công dân mình như vậy.
