Hiến pháp California – Kỳ 1: Khi hành pháp có tám ‘đầu’

Cùng một quốc gia, cùng đứng đầu hành pháp, nhưng tổng thống Hoa Kỳ và thống đốc California có những sự khác biệt rõ rệt trong cách thực thi quyền lực. Điểm khác biệt lớn nhất là trong khi tổng thống Hoa Kỳ nắm quyền lực tập trung thì thống đốc California phải chia sẻ quyền hành với nhiều người khác.

Hiến pháp liên bang, hiến pháp tiểu bang

Chính quyền liên bang tuân theo Hiến pháp Hoa Kỳ, còn chính quyền California vận hành theo Hiến pháp California.

Hiến pháp California thiết lập một hệ thống ngành hành pháp có nhiều người đứng đầu, tiếng Anh gọi là plural executive, có thể dịch là hành pháp đa nhân. Nghĩa là quyền lực hành pháp không tập trung vào một người duy nhất mà được chia sẻ giữa nhiều người.

Cụ thể, theo Hiến pháp California (Điều 5, Mục 2, 11; Điều 9, Mục 2), ngành hành pháp có tới tám nhân vật đứng đầu, tất cả đều được cử tri bầu lên riêng, không phụ thuộc vào thống đốc. [1] [2] Mỗi người có nhiệm kỳ bốn năm, được bầu cùng lúc, và hầu hết đều bị giới hạn tối đa hai nhiệm kỳ, trừ một chức vụ.

Các chức vụ hành pháp của California được bầu vào những năm giữa kỳ – tức là những năm giữa hai kỳ bầu cử tổng thống. Ví dụ, bầu tổng thống vào các năm 2016, 2020, 2024 thì các chức vụ hành pháp California sẽ được bầu vào những năm 2018, 2022, 2026. Các chức vụ này bao gồm:

• Thống đốc (Governor) – Đứng đầu ngành hành pháp liên bang
• Phó Thống đốc (Lieutenant Governor) – Quyền thống đốc khi cần, chủ tọa thượng viện tiểu bang
• Tổng Chưởng lý (Attorney General) – Đứng đầu Bộ Tư pháp
• Bộ trưởng Nội vụ (Secretary of State) – Phụ trách bầu cử và giấy tờ chính thức của tiểu bang
• Giám đốc Ngân khố (Treasurer) – Điều hành công quỹ tiểu bang, phụ trách tiền thu vào
• Giám đốc Kiểm toán (Controller) – Kiểm toán công quỹ tiểu bang, phụ trách tiền chi ra
• Bộ trưởng Bảo hiểm (Insurance Commissioner) – Kiểm soát hoạt động của ngành bảo hiểm trong tiểu bang
• Bộ trưởng Giáo dục Công lập (Superintendent of Public Instruction) – Đứng đầu ngành giáo dục của tiểu bang.

Đặc biệt, chức vụ Bộ trưởng Giáo dục Công lập là một chức vụ phi đảng phái – khi bầu cử, phiếu bầu không ghi ứng viên đó thuộc đảng nào, và là chức vụ hành pháp duy nhất không có giới hạn nhiệm kỳ. Theo Hiến pháp California (Điều 9, Mục 2), các chức vụ còn lại đều bị giới hạn hai nhiệm kỳ. [3]

Quyền lực của thống đốc California bị hạn chế

Do ngành hành pháp có tám “cái đầu”, tất cả đều do dân bầu ra và có quyền hạn ngang với thống đốc, nên họ không phải cấp dưới của thống đốc và hoạt động độc lập theo thẩm quyền của mình.