Việt Nam có thể làm gì để tránh đòn thuế từ Trump?

Không lâu sau khi nhậm chức, Tổng thống Donald Trump đã đánh thuế lên các quốc gia. Ngày 1/2, tổng thống Mỹ thứ 47 đã ký sắc lệnh áp mức thuế 10% đối với tất cả hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, bên cạnh mức thuế 25% đối với hàng hóa từ Mexico và Canada. [1]

Ngày 10/2, ông tiếp tục ký sắc lệnh hành pháp đánh thuế 25% đối với toàn bộ thép và nhôm nhập khẩu vào Mỹ. Tuy nhiên, động thái này là không quá bất ngờ. Tháng 3/2018, Tổng thống Trump đã viện dẫn thẩm quyền theo Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 để áp dụng mức thuế 25% đối với thép nhập khẩu và mức thuế 10% đối với nhôm nhập khẩu, nhưng miễn trừ cho Argentina, Úc, Brazil, Canada, Nhật Bản, Mexico, Hàn Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Ukraine, và Anh. [2]

Động thái leo thang các biện pháp thuế quan này đã chấm dứt việc Mỹ miễn thuế cho các đồng minh như Canada và EU, đồng thời đánh dấu sự mở rộng đáng kể các rào cản thương mại của Nhà Trắng đối với cả đối thủ, đồng minh và các đối tác.

Trước tình hình biến động này, liệu Việt Nam có thể tránh được các đòn thuế của Tổng thống Trump hay không?

Những người lạc quan có thể cho rằng mối quan hệ khá tốt đẹp giữa Việt Nam và Mỹ trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump có thể giúp Hà Nội tránh các đòn thuế trong nhiệm kỳ hai của ông. Trong nhiệm kỳ đầu của Trump, Việt Nam cùng một số nền kinh tế khác đã hưởng lợi lớn từ cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung, khi nhiều nhà sản xuất chuyển nhà máy sang Việt Nam để tránh các biện pháp thuế của Mỹ. [3] Tuy nhiên, kịch bản này có thể không xảy ra lần nữa. Sự lạc quan cũng có thể trở thành ảo tưởng, nhất là khi các quốc gia láng giềng có quan hệ hữu hảo với Mỹ như Canada và Mexico đã nhanh chóng là đối tượng của các đòn thuế quan.

Khi Mỹ ngày càng xem xét kỹ lưỡng tình trạng mất cân bằng thương mại với các quốc gia trên thế giới, và Tổng thống Trump xem thuế quan là công cụ chủ yếu trong chính sách kinh tế của chính quyền, thì Việt Nam đang phải đối mặt với một tình thế rất khó khăn.

Việt Nam có thặng dư thương mại lớn với Mỹ. Để dễ so sánh, thặng dư thương mại giữa Canada và Mỹ ở mức 75 tỷ USD, trong khi đó, thặng dư thương mại giữa Việt Nam với Mỹ lên đến 104 tỷ USD trong năm 2024. [4] Thậm chí, thặng dư thương mại gia tăng giữa hai nước đã trở thành chủ đề quan tâm của các nhà quan sát và giới nghiên cứu chính sách.

Việc thặng dư thương mại ngày càng tăng khiến Việt Nam có nguy cơ trở thành nạn nhân tiếp theo trong cuộc chiến thuế quan và các biện pháp áp đặt thương mại mà Mỹ đang thực hiện lên các nước, bất kể quan hệ “thân sơ” ra sao. Năm 2019, Trump đã đưa ra lời cảnh báo đầy hàm ý khi tuyên bố Việt Nam “gần như là kẻ lạm dụng tồi tệ nhất” và nói thêm rằng nhiều công ty đã chuyển đến Việt Nam để tránh thuế quan. [5]

Nếu chính quyền Trump chuyển sang lập trường bảo hộ nhiều hơn thì Việt Nam càng gặp khó khăn. Bởi lẽ, sự gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ mang đến những rủi ro lớn lên nền kinh tế thế giới, gây căng thẳng địa chính trị, các lệnh trừng phạt, chiến tranh thương mại, biến đổi khí hậu, các vấn đề về chuỗi cung ứng toàn cầu và phân mảnh của nền kinh tế. [6]

Các đòn thuế của Trump có thể gây tổn thương cho nền kinh tế Việt Nam. Nền kinh tế của quốc gia Đông Nam Á này đang tăng trưởng nhanh chóng. Dự báo từ Seasia Stats cho hay mức tăng về tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Việt Nam có thể ở mức 7%. Quốc gia này cũng được đánh giá là có tiềm năng sẽ gia nhập nhóm 15 nền kinh tế lớn nhất châu Á vào năm 2025 với GDP đạt 506 tỷ USD. [7] Triển vọng này có thể chậm lại hoặc thậm chí không thể đạt được nếu đất nước hứng chịu các đòn thuế từ Mỹ.

Quan hệ kinh tế Việt – Mỹ cũng đang trên đà phát triển. Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam nhưng thực tế này khiến thâm hụt thương mại giữa hai quốc gia tăng theo.

Lãnh đạo Việt Nam hiểu rõ tình thế khó khăn này. Ngày 5/2, khi chủ trì phiên họp chính phủ thường kỳ tháng 2, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu các bộ, ngành “đề xuất giải pháp để phản ứng nhanh nhạy, kịp thời, không bị động, bất ngờ, không để lỡ thời cơ và giữ đà, giữ nhịp, giữ khí thế đang có để tiếp tục phát triển” trong bối cảnh chiến tranh thương mại có thể thêm phức tạp. [8] Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP cho năm 2025 là từ 8% trở lên. [9]

Giờ là lúc Việt Nam cần chủ động ứng phó với tình hình. Trước tiên, Việt Nam cần hiểu rõ rằng việc phụ thuộc quá nhiều vào thị trường Mỹ sẽ gây rủi ro rất lớn. Do đó, Việt Nam cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu để giảm thiểu rủi ro trước các biện pháp thuế quan của chính quyền Trump, như các thị trường tiềm năng ở châu Âu, châu Phi, ASEAN.

Muốn vậy, Việt Nam phải chú ý đến các yêu cầu ngày càng cao từ các đối tác, như phát triển bền vững, chống biến đổi khí hậu, an toàn cho người tiêu dùng, cùng các tiêu chí cụ thể và chi tiết về chuỗi cung ứng, nguyên liệu, lao động, và môi trường. [10]

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng có thể cho chính quyền Trump thấy cách tiếp cận thiện chí của Hà Nội. Chẳng hạn Việt Nam có thể tăng cường nhập khẩu các mặt hàng chiến lược của Mỹ, như các sản phẩm nông nghiệp, năng lượng, các thiết bị công nghệ cao, thậm chí là vũ khí.

Tháng 11/2024, Thứ trưởng Ngoại giao Đỗ Hùng Việt cho biết Việt Nam sẽ mua máy bay, khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), trang thiết bị an ninh, và các chip bán dẫn của Mỹ. [11] Đây là một bước đi được cho là đúng đắn khi có thể giúp tăng cường quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước, và đáp ứng tiêu chí của Tổng thống Trump về các mối quan hệ thương mại cân bằng và toàn diện.

Các nhà hoạch định chính sách Việt Nam nên đẩy mạnh các nỗ lực này, cần tham khảo những sản phẩm mà Mỹ mong muốn đẩy mạnh xuất khẩu sang Việt Nam, cũng như các kế hoạch có thể giúp tái cân bằng thương mại trong quan hệ song phương. Việc này đòi hỏi các nhà lãnh đạo đất nước phải phát triển mối quan hệ tốt với các chính phủ, các chính trị gia, và cả các nhà lãnh đạo ngành và hiệp hội thương mại ở Mỹ. [12]

Song song đó, Việt Nam cũng nên thận trọng trong việc hợp tác đầu tư với các doanh nghiệp từ những quốc gia đang có căng thẳng thương mại với Mỹ, nhất là Trung Quốc. [13] Chính quyền Biden đã theo dõi chặt chẽ các khoản đầu tư của Trung Quốc vào Việt Nam, và chính quyền Trump có thể sẽ còn cứng rắn hơn trong bối cảnh thương chiến Mỹ – Trung đang gia tăng căng thẳng. [14]

Nhìn chung, mặc dù chính quyền Trump chưa áp thuế lên Việt Nam, nhưng Việt Nam vẫn có các công cụ chính sách để củng cố vị thế quốc gia, tăng cường các giá trị kinh tế mà doanh nghiệp và nhà đầu tư Mỹ coi trọng, đồng thời mở rộng các thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, đối diện với cách làm việc bất ngờ và quá trình ra quyết định nhanh chóng của ông Trump, Việt Nam không có nhiều thời gian để chần chừ.