Pháp quyền xã hội chủ nghĩa và cuộc giằng co giữa các giá trị cũ-mới (Kỳ 1)

Những chuyển biến lớn lao về chính trị và tư tưởng chính trị diễn ra lặng lẽ hơn, ít được nói đến hơn – cũng là điều dễ hiểu trong bối cảnh hiện tại.

Một trong những người hiếm hoi ở trong nước nghiên cứu về những chuyển biến lớn lao này là Tiến sĩ Bùi Hải Thiêm của Viện Nghiên cứu Lập pháp.

Trong bài nghiên cứu “Giải nghĩa ‘Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa’ tại Việt Nam: Sự chuyển biến trong diễn ngôn về nhân quyền trong quá trình cải cách hiến pháp” (Deconstructing the “Socialist” Rule of Law in Vietnam: The Changing Discourse on Human Rights in Vietnam’s Constitutional Reform Process) trên tạp chí Contemporary Southeast Asia năm 2014, tác giả nhận định rằng trong quá trình sửa đổi Hiến pháp năm 2013, nền tảng lý luận xã hội chủ nghĩa về hiến pháp đã dần thay đổi dưới ảnh hưởng của những tư duy và giá trị mới. 

Đặc biệt, sự thay đổi trong diễn ngôn về nhân quyền có khả năng đã vượt ra ngoài khái niệm nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và tạo ra một bản sắc nhân quyền mới. 

Việc lật lại các thảo luận và kết quả sửa đổi hiến pháp vào thời điểm này là cần thiết, để thấy tư duy về hiến pháp, pháp trị, và nhân quyền đã thay đổi như thế nào và sẽ có triển vọng thay đổi ra sao trong những đợt cải cách kế tiếp.

Lịch sử hình thành khái niệm nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam

Trong phần lớn lịch sử Việt Nam, luật pháp đóng vai trò thứ yếu so với các biện pháp hành chính, quy tắc đạo đức và sự tự quản của làng xã hoặc gia đình.

Vào thời kỳ đầu nắm quyền, Đảng Cộng sản Việt Nam cũng đã gạt bỏ luật pháp sang một bên. Những nỗ lực của các nhà luật học như Nguyễn Hữu Đang, Nguyễn Mạnh Tường và Vũ Đình Hoè nhằm thúc đẩy nhà nước coi trọng pháp luật đã không đạt được thành công lớn.