Trong thời gian chiến tranh Nam-Bắc Việt Nam, có thể nói không ngoa là miền Bắc sống sót nhờ viện trợ Trung Quốc và Liên Xô. Tuy nhiên, số công trình nghiên cứu về viện trợ Trung Quốc cho Việt Nam không nhiều.
Trong thời gian chiến tranh, những nguồn viện trợ này được (hay “bị”) các cơ quan tình báo Hoa Kỳ và phương Tây nói chung theo dõi kỹ càng, nhưng khi chiến tranh chấm dứt, sự theo dõi này giảm hẳn. Nếu tính về phía nghiên cứu lịch sử, nhiều độc giả người Việt có thể đã đọc cuốn China and the Vietnam Wars, 1950–1975 (tạm dịch: Trung Quốc và Chiến tranh Việt Nam, 1950–1975) xuất bản năm 2000 của Qiang Zhai (Trạch Cường).
Bài này giới thiệu một cuốn sách nữa cùng đề tài viện trợ Trung Quốc cho Việt Nam, nhưng đào sâu hơn về khía cạnh quân sự, và đi chi tiết về những sự giúp đỡ cụ thể, là cuốn Building Ho’s Army: Chinese Military Assistance to North Vietnam (tạm dịch: Công cuộc xây dựng quân đội của Hồ Chí Minh: Viện trợ quân sự từ Trung Quốc cho miền Bắc Việt Nam) của Xiaobing Li (Lý Tiểu Binh) xuất bản năm 2019.
Li hiện là giáo sư lịch sử và quan hệ quốc tế tại Đại học Trung tâm Oklahoma (University of Central Oklahoma – UCO). Ông có vợ người Việt Nam, và là một cựu quân nhân Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.
Cuốn sách này không chỉ dựa vào tài liệu mà còn dựa vào các hồi ký và lịch sử truyền khẩu do Giáo sư Li phỏng vấn, từ phía Trung Quốc, phía Việt Nam, cũng như phía các nước khác như Hoa Kỳ, Liên Xô.
Li khẳng định Mao Trạch Đông có tư tưởng “chống đế quốc Mỹ” thật. Việc chống Mỹ có hai khía cạnh, một là Mao cho rằng Mỹ muốn bao vây Trung Quốc về quân sự, và hai là Mao tin rằng Liên Xô không giúp được gì trong vấn đề ấy. Mao học bài học này khi gặp mặt Stalin năm 1949 và Stalin nói thẳng thừng là Trung Quốc phải tự lo lấy chuyện của mình (Li, trang 42).
Chuyện TQ viện trợ nhiều, giúp xây dựng Quân đội NDVN là chuyện chẳng ai phủ nhận. Chính phủ VN hôm nay vẫn thừa nhận là nếu không có sự giúp đỡ của TQ thì không thể có chiến thắng trong cả 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ.
Tuy nhiên Quân đội NDVN không giống như QLVNCH, là không trở thành bản sao của Nhân dân Giải phóng Quân TQ. Trong chiến tranh chống Mỹ, VN phải có những sáng tạo riêng mà Quân đội TQ không có được. Đơn cử như không chiến và bắn hạ B52 thì TQ cũng chưa từng làm được! Thậm chí sau này khi TQ trở mặt, VN đã ăn miếng trả miếng đầy đủ cả hơn 10 năm đó thôi!
Trong sách này chắc tác giả có những phóng đại về viện trợ của TQ. Ngược lại VN cũng ỉm đi một số. Điều đó không có gì lạ, vì bên nào thì cũng đề cao mình. Thế thôi!