Tại TP. HCM – thị trường lao động lớn nhất nước với gần năm triệu người trong độ tuổi lao động – đang tồn tại một nghịch lý: hầu hết người lao động tìm mức lương trên 10 triệu đồng/tháng, nhưng các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp FDI (đầu tư trực tiếp từ nước ngoài) chủ yếu tuyển với mức lương dưới 10 triệu đồng/tháng, thậm chí có rất nhiều công việc dưới 5 triệu đồng.
Thực trạng này cho thấy một độ vênh rõ rệt giữa cung và cầu lao động. Nó cũng đặt ra vấn đề rằng liệu còn đang tồn tại một tư duy tuyển dụng “nhân công giá rẻ” trong các doanh nghiệp hay không.
“Nhân công giá rẻ” là cách gọi chỉ mô hình phát triển dựa vào lao động phổ thông, chi phí thấp, nhằm hấp dẫn nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là ở các ngành dệt may, giày da, điện tử, v.v.
Để biết thuật ngữ “nhân công giá rẻ” xuất hiện khi nào, nó được thể hiện ra sao, v.v. cần nhìn lại quá trình Việt Nam thu hút FDI từ những năm 1990.
Vốn FDI đóng một vai trò nhất định trong nền kinh tế của một quốc gia. Nó giúp thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm, chuyển giao công nghệ giữa đất nước đó với các nước trên thế giới, v.v.
Nhờ có nguồn FDI mà trong mấy chục năm qua, Việt Nam từ nước thuộc nhóm nghèo nhất thế giới với thu nhập bình quân đầu người dưới 700 USD/năm (năm 1986) đã tăng lên 4.500 USD/năm (năm 2023), tức tăng hơn sáu lần. Ngoài ra, tỷ lệ nghèo đói đã giảm mạnh từ 34% (năm 1992) xuống còn 1% (năm 2022).
Đặc biệt, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 năm 2020, khi nhiều nền kinh tế sụt giảm dòng vốn đầu tư, Việt Nam gây dấu ấn khi lần đầu tiên lọt vào nhóm 20 quốc gia thu hút FDI nhiều nhất trên toàn cầu, vốn đầu tư đạt gần 16 tỷ USD, xếp hạng thứ 19 toàn cầu theo báo cáo của Hội nghị Thương Mại và Phát triển Liên Hợp Quốc (UNCTAD).
Tin này vẫn được mở đọc miễn phí!
Chỉ 30 giây để đăng ký tài khoản miễn phí, nhưng điều này giúp Luật Khoa hiểu độc giả rõ hơn và tiếp tục xuất bản những tin tức đúng với nhu cầu của bạn.
Nguồn: World Bank.
Thành lập khu chế xuất đầu tiên
Sau ngày 30/4/1975, khi miền Bắc và miền Nam sáp nhập, hoàn tất việc thống nhất đất nước, Việt Nam bước vào một giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng do lệnh cấm vận của Mỹ và những hệ lụy của cơ chế bao cấp.
Trong tình thế bị cô lập, tụt hậu, nhiều lãnh đạo Việt Nam, mà cụ thể khởi phát từ TP. HCM, đã tìm cách thoát ra, hướng đến nước ngoài để tìm sự hỗ trợ (mà sau này được biết đến với cái tên “Đổi Mới”).
Theo Bên Thắng Cuộc – Quyển 2: Quyền Bính của nhà báo Huy Đức, vào thời điểm đó, ông Võ Văn Kiệt đã bổ nhiệm ông Nguyễn Văn Đức (Charles Đức, một kiều bào ở Pháp) làm phó giám đốc của Công ty Imexco. Công ty này được lập ra và trao quyền để làm việc với các công ty nước ngoài, giúp các xí nghiệp trong nước làm quen với “hạch toán kinh doanh” cũng như lách qua lệnh cấm vận của Mỹ.
Charles Đức đã lập một công ty tài chính ở Thụy Sĩ để huy động kiều hối từ các doanh nhân và trí thức người Việt ở nước ngoài. Ông Đức cũng tìm gặp Tiến sĩ Võ Tá Hân (lúc bấy giờ ông Hân là tổng giám đốc của Singapore Finance, chủ tịch Hội Thương gia Canada) để mời làm cố vấn cho công cuộc đổi mới.
Vào tháng 4/1988, ông Võ Tá Hân đã đưa một đoàn gồm các thương gia của Hội Thương gia Canada tại Singapore (CBA) về TP. HCM. Kể từ đó về sau, ông Hân trở thành cầu nối đắc lực cho Việt Nam mở thế vận hội ngoại giao với thế giới tư bản, mà trước hết là với Singapore.
Ngoài ra, theo lời kể của ông Hân trên Báo Tuổi Trẻ, vào năm 1973, ông tốt nghiệp thạc sĩ Viện đại học Công nghệ Massachusetts (MIT) với nghiên cứu “Khu chế xuất và Việt Nam sau chiến tranh”, nhằm tạo ra công ăn việc làm cho người dân và giúp đất nước có nguồn thu ngoại tệ.
Sau này, Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước đã dịch nghiên cứu này thành tập tài liệu trong tổng luận “Kinh tế đối ngoại”. Theo đó, mô hình khu chế xuất sẽ thích hợp cho Việt Nam, nhất là trong bối cảnh mới chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung sang kinh tế thị trường.
Có thể nói rằng trong thế cấm vận của Mỹ, Việt Nam cũng có nhiều bước đi khôn ngoan khi cậy nhờ vào các kiều bào, như ông Võ Tá Hân (giúp mở đường bay và giúp hai nước Việt Nam – Singapore ký hiệp định thương mại năm 1992), hay Johnathan Hạnh Nguyễn (mở đường bay cho Hàng không Việt Nam với Manila của Philippines vào năm 1985).
Đến năm 1991, Việt Nam thành lập khu chế xuất đầu tiên ở quận 7, TP. HCM. Đó là khu chế xuất Tân Thuận.
Đây là khu chế xuất chuyên sản xuất, cung ứng dịch vụ hàng hóa xuất khẩu. Sự ra đời của khu chế xuất này đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quá trình mở cửa và thu hút FDI của Việt Nam.
Vào năm 1992, thông qua sự hợp tác giữa Việt Nam và Singapore, TP. HCM tiếp tục thành lập khu chế xuất Linh Trung 1 (nay thuộc TP. Thủ Đức).
Sau khi khai trương khu chế xuất thứ hai này, Việt Nam tiếp tục mở ra loạt khu chế xuất như Linh Trung 2 (1997).
Hiện nay, tính riêng ở TP. HCM, có tới 17 khu chế xuất và khu công nghiệp hoạt động. Còn tính chung cả nước, theo thống kê của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (cũ), tính đến năm 2023, Việt Nam có bốn khu chế xuất và 414 khu công nghiệp.
Trong đó, có những khu chế xuất, khu công nghiệp tiêu biểu như khu công nghiệp VSIP (Bình Dương, Bắc Ninh, Hải Phòng, Nghệ An, Quảng Ngãi), liên doanh giữa Việt Nam và Singapore; khu công nghiệp Thăng Long (Hà Nội) thu hút nhiều doanh nghiệp Nhật Bản; khu công nghiệp Phú Mỹ (Bà Rịa – Vũng Tàu); khu công nghiệp Trà Nóc (Cần Thơ) lớn nhất đồng bằng Sông Cửu Long, v.v.
Nhờ sự ra đời của các khu chế xuất, khu công nghiệp mà Việt Nam thu hút vốn FDI một cách rất mạnh mẽ.
Như ở khu chế xuất Tân Thuận, đến năm 2023, có 236 xí nghiệp từ 21 quốc gia đặt trụ sở, với tổng số nhân công lên đến 60.000 người.
Khu chế xuất Tân Thuận cũng thu hút tổng vốn đầu tư khoảng 2,1 tỷ USD, trong đó có 170 dự án FDI với số vốn khoảng 1,6 tỷ USD (chiếm hơn 76% tổng vốn đầu tư).
Mỗi năm, khu này cho doanh thu xuất nhập khẩu khoảng 2 tỷ USD.
Kể từ khi Mỹ dỡ lệnh cấm vận Việt Nam (năm 1994), dòng FDI về Việt Nam đã bắt đầu đà tăng trưởng mạnh.
Năm 1996, dòng FDI về Việt Nam lên đến gần 10 tỷ USD.
Nguồn dữ liệu: Vietstock. Đồ họa: Hiếu Mạnh.
Từ năm 1991 đến năm 2000, theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tổng nguồn vốn FDI vào Việt Nam đạt khoảng 45,49 tỷ USD. Trong đó, tổng vốn thực hiện đạt 20,67 tỷ USD, chiếm 12% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) năm 2000.
Nhiều tập đoàn lớn trên thế giới như PouChen, Feng Tay (Đài Loan) chuyên gia công giày dép hay Honda (Nhật Bản) chuyên sản xuất xe máy, v.v. bắt đầu đầu tư vào Việt Nam. Các công ty này đã lót đường cho những ngành “thâm dụng lao động” ồ ạt vào nước.
Năm 2002, Singapore là nước đầu tư nhiều nhất tại Việt Nam, với hơn 254 dự án và vốn đăng ký gần 6,9 tỷ USD. Đài Loan đứng thứ hai, với 832 dự án và gần 5,3 tỷ USD vốn đăng ký. Tiếp đến là Nhật Bản (339 dự án, gần 4,1 tỷ USD vốn đăng ký), Hàn Quốc (403 dự án, gần 3,5 tỷ USD vốn đăng ký), v.v.
Những dự án tỷ đô xuất hiện ngày càng nhiều ở Việt Nam vào những năm 2000, trong đó có các dự án của nhà sản xuất chip Intel (Mỹ) và tập đoàn thép Posco (Hàn Quốc).
Đến năm 2007, Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
FDI tăng gấp đôi, từ 10 tỷ USD (năm 2006) lên 21,3 tỷ USD (năm 2007), và FDI đăng ký đạt kỷ lục 71,7 tỷ USD (năm 2008). Con số này gần bằng tổng số FDI của giai đoạn từ năm 1988 đến năm 2007 (77,8 tỷ USD).
Các công ty toàn cầu như Honda, Canon (Nhật Bản), Samsung (Hàn Quốc) bắt đầu mở rộng sản xuất ở Việt Nam.
Năm 2009, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu rơi vào khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế, vốn FDI ở Việt Nam cũng giảm sâu so với năm 2008.
Kể từ đó, Việt Nam duy trì việc thu hút FDI với xu hướng chung là tăng lên.
Dòng vốn FDI tại Việt Nam trong những năm gần đây
Nguồn: Vietstock. Đồ họa: Hiếu Mạnh.
Từ năm 2020 đến năm 2025, trước những biến động toàn cầu, đặc biệt là đại dịch COVID-19 năm 2021, Việt Nam vẫn duy trì được sức hút FDI.
Theo báo cáo của UNCTAD, năm 2020, Việt Nam lần đầu tiên lọt vào nhóm 20 quốc gia thu hút FDI nhiều nhất thế giới, xếp ở vị trí thứ 19 với số vốn gần 16 tỷ USD.
Trước tác động của đại dịch COVID-19, nhiều nhà đầu tư e dè việc mở dự án ở Việt Nam. Trước tình thế này, chính phủ Việt Nam đã ra nhiều chính sách để giữ chân các doanh nghiệp có vốn FDI như giảm thuế, gia hạn tính tiền thuê đất và thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công, v.v.
Năm 2021, đại dịch COVID-19 đạt đỉnh điểm ở Việt Nam. Nhưng điều đáng nói là dòng FDI vào Việt Nam vẫn duy trì nhịp tăng trưởng, với tổng vốn đăng ký đạt 31,15 tỷ USD (tăng 9,2% so với năm 2020) và vốn thực hiện đạt 19,74 tỷ USD (giảm nhẹ 1,2% so với năm 2020).
Đáng chú ý, TP. HCM là địa phương chịu ảnh hưởng dịch COVID-19 nhiều nhất, nhưng lại đứng thứ ba cả nước về thu hút FDI, đạt 3,74 tỷ USD. Địa phương dẫn đầu là Hải Phòng (5,26 tỷ USD) và thứ hai là Long An (3,84 tỷ USD).
Năm 2022, Việt Nam thu hút trở lại các dự án FDI mới, với số vốn thực hiện là 22,4 tỷ USD, tăng 13,5 % so với năm 2021.
Nền kinh tế của TP. HCM đã phục hồi nhanh chóng sau đại dịch, đưa thành phố trở lại vị trí địa phương dẫn đầu về thu hút FDI.
Chưa kể, ngay sau dịch COVID-19, nhiều doanh nghiệp công nghệ nước ngoài tại Trung Quốc đã chuyển chuỗi sản xuất, lắp ráp sang Việt Nam. Trong đó, nổi bật là Tập đoàn Foxconn (Đài Loan) đã đầu tư bốn tỷ USD tại năm tỉnh, thành và tuyển dụng 80.000 người lao động trong nước (tính đến giữa năm 2024).
Năm 2023, Đông Nam Á là khu vực có vốn đầu tư FDI nhiều nhất với 621 tỷ USD (gần một nửa tổng vốn FDI toàn cầu).
Trong đó, Việt Nam xếp hạng thứ ba khi thu hút đầu tư FDI gần 19 tỷ USD, đạt mức lũy kế gần 229 tỷ USD, theo báo cáo năm 2024 của UNCTAD.
Cũng từ năm 2023, dòng vốn FDI về Việt Nam bắt đầu chuyển dịch mạnh sang các ngành công nghệ cao (trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, điện tử, phần mềm) và năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời, thiết bị năng lượng sạch), theo định hướng của chính phủ Việt Nam về phát triển bền vững, kinh tế xanh và chuyển đổi số.
Nhiều “ông lớn” công nghệ trên thế giới đã đầu tư vào Việt Nam từ trước đó, nay liên tục mở rộng quy mô đầu tư và tập trung chủ yếu vào các dự án công nghệ cao, sản xuất điện tử và bán dẫn.
Đơn cử, tập đoàn Samsung (Hàn Quốc) cam kết mở rộng đầu tư thêm một tỷ USD/năm, tập đoàn Intel (Mỹ) đầu tư thêm giai đoạn hai, dự án nhà máy kiểm định chip tại TP. HCM giá trị bốn tỷ USD, v.v.
Đến năm 2024, tổng vốn FDI đăng ký ở nước ta đạt 38,28 tỷ USD (tăng 3% so với năm trước) và vốn giải ngân FDI đạt mức kỷ lục là 25,35 tỷ USD (tăng 9,4% so với năm trước).
Trong quý Một của năm 2025, dòng vốn FDI tiếp tục đà tăng trưởng vào Việt Nam. Tổng vốn đăng ký đạt 10,98 tỷ USD (tăng 34,7 % so với cùng kỳ năm trước).
Tính đến nay, đã có 114 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam thông qua hình thức FDI.
Các quốc gia hiện có vốn đầu tư lớn nhất vào Việt Nam có thể kể đến như: Hàn Quốc (92 tỷ USD), Singapore (84 tỷ USD), Nhật Bản (78,28 tỷ USD), v.v.
Đến hết tháng Ba, Việt Nam có 42.760 dự án đầu tư FDI còn hiệu lực tại 50 tỉnh, thành. Trong đó, Bắc Ninh (1,93 tỷ USD), TP. HCM (1,43 tỷ USD) và Hà Nội (1,42 tỷ USD) là ba địa phương thu hút vốn đầu tư FDI nhiều nhất trong ba tháng đầu năm.
Các ngành thu hút FDI lớn ở Việt Nam chủ yếu là công nghệ chế biến, chế tạo (khoảng 70%), kinh doanh bất động sản (khoảng 16,5%).
Đa số lao động trong các doanh nghiệp FDI không có bằng cấp
Số người lao động hiện nay trong khu vực FDI là khoảng năm triệu người và ước tính tăng 360.000 người/năm. Trong đó, số người lao động trẻ (từ 15 đến 34 tuổi) chiếm 60%.
FDI đánh giá chất lượng lao động tại các tỉnh, thành phố năm 2022. Nguồn: Báo Đại biểu Nhân dân.
Ngoài ra, theo các báo cáo, có khoảng 80% lao động Việt Nam tại các doanh nghiệp FDI không có bằng cấp, chứng chỉ hành nghề.
Tỷ lệ này hầu như đã không thay đổi từ năm 2011 đến nay. Số người có trình độ trên đại học chỉ chiếm khoảng 15%, trong khi chỉ một nửa số lao động được đào tạo nghề.
Điều này cho thấy người lao động Việt Nam trong các doanh nghiệp FDI, chủ yếu là lao động phổ thông hoặc chưa đáp ứng yêu cầu chuyên môn của doanh nghiệp.
Nếu chỉ xét riêng khu vực Đông Nam Á, Việt Nam thuộc nhóm các quốc gia có lương nhân công FDI thấp nhất, bên cạnh: Lào, Campuchia, và Myanmar.
Theo Báo Chính Phủ đưa tin vào năm 2022, mức lương trung bình hằng tháng của người lao động Việt Nam thấp hơn khoảng 1/3 so với các quốc gia thuộc nhóm ASEAN-4 (Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Philippines)với mức lương trung bình từ 236 USD/ tháng (khoảng 5,5 triệu VND).
Mức lương này thấp hơn đáng kể các nước khác trong cùng khu vực như Thái Lan, Malaysia, Indonesia (dao động từ 350 – 500 USD/ tháng).
Đây chính là yếu tố giúp Việt Nam trở thành điểm hấp dẫn cho các nhà đầu tư trong lĩnh vực sản xuất. Nói cách khác, đến năm 2022, Việt Nam vẫn còn là điểm đến hấp dẫn với lợi thế “nhân công giá rẻ”.
Điều này không chỉ thể hiện qua số liệu về lương trung bình, lương tối thiểu vùng, mà còn thể hiện trong tư duy tuyển dụng của nhiều doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp FDI: lao động chi phí thấp, dễ thay thế.
Liệu Việt Nam có phải đang ở trong vòng luẩn quẩn “thu hút FDI bằng nhân công giá rẻ” hay không?
Ở kỳ tiếp theo của bài viết, Luật Khoa tạp chí sẽ tiếp tục phân tích sâu hơn về tư duy “săn tìm” lao động giá rẻ và ngã rẽ mà Việt Nam đang muốn chuyển hướng nhằm thoát khỏi cái bóng của “công xưởng chi phí thấp” hay như ông Tô Lâm từng nói, là “cứ điểm lắp ráp, gia công, bãi rác công nghệ”.
Vốn đầu tư FDI là gì?
Thuật ngữ FDI đã được nhiều tổ chức lớn trên thế giới đưa ra định nghĩa.
Đơn cử, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) định nghĩa FDI là dòng vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài vào một doanh nghiệp đang hoạt động trên lãnh thổ, thuộc nền kinh tế của nước khác. Mục tiêu của chủ đầu tư là giành quyền chi phối, quản lý doanh nghiệp đó.
Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cho rằng bên đầu tư tham gia quản lý bằng cách mua lại toàn bộ doanh nghiệp; thành lập/ mở rộng chi nhánh/ công ty thuộc doanh nghiệp; cấp tín dụng dài hạn (trên năm năm); nắm giữ trên 10% cổ phần/ biểu quyết của doanh nghiệp.
Vốn đầu tư FDI gồm ba thành phần chính: vốn cổ phần (nhà đầu tư mua cổ phần doanh nghiệp); lợi nhuận tái đầu tư ( lợi nhuận không chuyển về nhà đầu tư mà giữ lại để tái đầu tư); các khoản vay/ giao dịch nội bộ – Trích báo cáo đầu tư thế giới năm 2007, Hội nghị Liên hiệp quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD).
Tại Việt Nam, hiện nay, vốn đầu tư FDI được quy định tại Pháp lệnh Ngoại hối (sửa đổi 2013); Luật Đầu tư năm 2020 và các văn bản hướng dẫn.
Theo đó, đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam là việc nhà đầu tư nước ngoài bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư đó tại Việt Nam. Các hình thức đầu tư phổ biến như thành lập doanh nghiệp mới với 100% vốn nước ngoài; sáp nhập và mua lại (Mergers & Acquisitions – M&A); thực hiện một phần dự án đầu tư; đầu tư theo hợp đồng kinh doanh (Business Cooperation Contract – BBC) v.v.
Trên cơ sở các định nghĩa được đưa ra, có thể thấy rằng định nghĩa FDI chỉ mang tính tương đối. Dựa theo từng giai đoạn lịch sử và bối cảnh quốc tế, định nghĩa FDI sẽ có sự thay đổi nhất định.
Trong một báo cáo gần đây của UNCTAD, FDI được xem là nguồn lực quan trong cho mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) và Chương trình Nghị sự năm 2030. Xu hướng đầu tư FDI tập trung chủ yếu ở các dự án đầu tư mới (Greenfield Projects); dự án quốc tế (International Project Finance); mua bán, sáp nhập xuyên biên giới (Cross – border Mergers and Acquisitions).
Bài mới nhất
Tiền sắm Tết: “Xuân này hơn hẳn mấy xuân qua”
Kiều hối: dòng tiền chính quyền luôn trông chờ từ “khúc ruột ngàn dặm”
Quốc hội ở đâu khi Nghị định 46 gây bức xúc dư luận?
Jimmy Lai bị kết án hay sự lật lọng của “nhất quốc lưỡng chế”?
Tổng Bí thư Tô Lâm liệu có thể kiêm thêm chức vụ chủ tịch nước?
Đang tải thêm bài viết...
Không còn bài viết nào khác