“Một ví dụ xoàng” kể về một vụ án tử hình của một trí thức cùng quẫn trong nền kinh tế thị trường. Đây là một cuốn tiểu thuyết xuất sắc của nhà văn Nguyễn Bình Phương, được xuất bản lần đầu vào năm 2020. Cuốn sách đã giành giải thưởng Hội Nhà Văn Việt Nam năm 2021 và được tái bản năm 2023.
Cuốn sách gồm hai phần. Phần một mô tả thoáng qua cuộc đời của nhân vật chính – Sang, sống tại thành phố Thái Nguyên vào thời bao cấp, trước khi lĩnh án tử hình. Sang là một tiến sĩ khoa học được nhà nước cử đi du học ở Liên Xô. Sau khi trở về nước, ông phải bươn trải nhiều nghề vì cuộc sống quá đỗi khó khăn. Nhưng ông không phải là ngoại lệ.
Hồi đó, trí thức không thể sống nổi với đồng lương của mình, ngay cả khi giữ vai trò là một giảng viên đại học. Trí thức phải đi buôn lậu để mưu sinh không phải là hiếm. Và hơn nữa, trong môi trường bấy giờ, sự tử tế và lương thiện không có đất sống. Như chính lời một nhân vật trong truyện đã nói: ở thời bấy giờ, “kinh tế trước nhất, tử tế tính sau”.
Một trí thức mẫn cán, có tài, mang theo tư tưởng tự do và tinh thần cống hiến trong môi trường học thuật, nhưng bị đồng nghiệp cô lập. Sau cuộc hôn nhân tan vỡ, Sang một mình nuôi con nhỏ. Vì quá túng quẫn, ông đã đi buôn chè kiếm tiền.
