Phân tích tự do ngôn luận qua lăng kính Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo: lời nói, đạo đức, và trách nhiệm trong văn hóa phương Đông.
Ngôn luận theo góc nhìn của Phật giáo
Trong thời đại mà mỗi cá nhân đều có thể trở thành “người phát ngôn” trên mạng xã hội, khái niệm tự do ngôn luận không còn xa lạ. Nhưng giữa sự hỗn loạn của ngôn từ, không ít lần công chúng phải đối diện với mặt trái: tin giả, lời kích động, sự thù ghét ẩn sau những “phát biểu cá nhân”. Từ góc nhìn của Phật giáo, câu hỏi đặt ra không phải là “có được nói hay không?”, mà là “nên nói thế nào để lời nói không trở thành nghiệp xấu?”.
Phật giáo từ hàng nghìn năm trước đã đặt ra nguyên tắc hành xử với ngôn từ thông qua giáo lý Bát Chánh Đạo (tám con đường, tám ngành dẫn đến giải thoát khổ đau). Một trong tám yếu tố cốt lõi ấy chính là Chánh ngữ, tức lời nói đúng đắn.
Theo lời dạy của Đức Phật, Chánh ngữ không đơn thuần là nói sự thật. Người thực hành Chánh ngữ là người ý thức sâu sắc về hậu quả của lời nói, biết khi nào nên nói, khi nào nên im lặng, và quan trọng hơn: nói với tâm từ, không nhằm hại người hay chia rẽ cộng đồng.
“Chánh ngữ gồm bốn nguyên tắc cơ bản:
Không nói dối.
Không nói lời chia rẽ, đâm thọc.
Không dùng lời thô lỗ, ác khẩu.
Không nói lời phù phiếm, vô ích”.
Điều này đồng nghĩa với việc, trong tinh thần Phật giáo, tự do ngôn luận không đi kèm với quyền làm tổn thương người khác bằng lời nói, dù là vô tình hay cố ý. Người có tuệ giác phải học cách sử dụng ngôn từ như một phương tiện xây dựng, không phải phá hoại.
Bài viết sâu sắc và đa chiều về ngôn luận, có nhiều kiến thức từ các đạo Đông phương.
Mong những bài viết sau giữ được tinh thần này!