Người già có đủ sống với mức lương hưu?

Tính toán và chi trả lương hưu hợp lý là nội dung quan trọng trong chính sách an sinh xã hội của mỗi quốc gia, để đảm bảo người trong tuổi lao động có động lực phấn đấu và người già không chịu cảnh bấp bênh, túng quẫn khi đã về hưu.

Nhiều người già sau khi nghỉ hưu vẫn phải làm thêm, sống phụ thuộc vào con cháu hay phải chắt chiu từng đồng để trang trải chi phí sinh hoạt và chữa bệnh. 

Lương hưu thấp, giá cả leo thang, chi phí y tế đắt đỏ, tất cả khiến cuộc sống của người già Việt Nam trở nên vất vả hơn bao giờ hết. 

Hãy cùng Luật Khoa tạp chí trả lời câu hỏi: liệu người già có đủ sống với mức lương hưu hiện nay?

Lương hưu tăng gần 48% sau bốn năm

Chia sẻ về căn cứ hiện hành để xác định mức lương hưu, ông Phạm Trường Giang, vụ trưởng Vụ Bảo hiểm xã hội (Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội), cho biết theo thông lệ quốc tế, lương hưu được cân đối theo thu nhập bình quân đầu người.

Tại Việt Nam, mức lương hưu bình quân của người hưởng hiện nay (thống kê đến thời điểm tháng 12/2024) là 6,2 triệu đồng/tháng. Như vậy, lương hưu hiện nay bằng khoảng 63,2% GDP.

Dựa theo số liệu của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, phóng viên Luật Khoa tạp chí tổng hợp mức lương hưu bình quân hằng tháng và số người hưởng lương hưu trong giai đoạn 2021 – 2024.

Năm	Số người hưởng lương hưu (đơn vị: triệu)	Lương hưu bình quân (đơn vị: triệu đồng)
2024	3,4	6,2
2023	3,28	5,6
2022	2,7	5,4
2021	2,9	4,2

Bảng: Lương hưu bình quân tháng và số người được hưởng, qua các năm 2024, 2023, 2022, 2021. 

Năm 2024 ghi nhận mức lương hưu bình quân cao nhất, đạt 6,2 triệu đồng/tháng, tăng mạnh (gần 48%) so với mức 4,2 triệu đồng vào năm 2021. Bên cạnh đó, số người hưởng lương hưu cũng tăng theo, từ 2,9 triệu người (năm 2021) lên 3,4 triệu người (năm 2024). 

Riêng năm 2022, số người hưởng lương hưu giảm nhẹ còn 2,7 triệu người. Lý do có thể đến từ tác động của đại dịch COVID-19. 

Tính đến tháng 4/2022, Việt Nam đã ghi nhận 43.041 ca tử vong do mắc COVID-19, trong đó phần lớn là người già và người có bệnh nền.

Nhưng nhìn chung, số người hưởng lương hưu vẫn tăng nhanh trong bốn năm. 

Từ xã hội “già hóa” sang xã hội “già”

Tính đến tháng 1/2024, theo số liệu từ Liên Hợp Quốc, dân số Việt Nam đạt khoảng 99,2 triệu người, tương đương 1,23% dân số toàn cầu. 

Với độ tuổi trung vị khoảng 33,2 tuổi, Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển dịch mạnh về cơ cấu dân số. Đồng thời, quá trình già hóa dân số cũng đang diễn ra nhanh hơn so với dự báo ban đầu.

Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư ghi nhận, tính đến tháng 2/2023, cả nước có hơn 16,1 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm gần 17% dân số. 

Trong đó, nhóm từ 60 – 69 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (hơn 9,4 triệu người), tiếp đến là nhóm 70 – 79 tuổi (4,2 triệu người), nhóm 80 – 89 tuổi (gần 1,9 triệu), và nhóm trên 90 tuổi (khoảng 664.000 người), trong đó có hơn 41.000 người từ 100 tuổi trở lên.

Dự báo đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già, chuyển từ xã hội “già hóa” sang xã hội “già”, theo phân loại của Liên Hợp Quốc. 

Chỉ số già hóa dân số ở Việt Nam được dự báo sẽ tăng từ 78 vào năm 2029 lên 131 vào năm 2049 và tiếp tục đạt 154,5 vào năm 2069. Để tính chỉ số này, người ta lấy tổng số người từ 60 tuổi trở lên chia cho số trẻ em dưới 15 tuổi, rồi nhân với 100. Chỉ số này càng cao cho thấy dân số đang già đi càng nhanh, tức số người cao tuổi ngày càng nhiều hơn so với trẻ em.

Nếu như năm 2029 chỉ có 14 tỉnh, thành có tỷ lệ người già vượt người trẻ, thì đến năm 2039, con số này có thể lên tới 41 tỉnh, thành – phản ánh sự già hóa lan rộng trên toàn quốc.

Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (nay đã sáp nhập với Bộ Nội vụ) cũng đánh giá, Việt Nam nằm trong nhóm 10 quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. 

Theo Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, Việt Nam có tốc độ già hóa nhanh nhất châu Á. 

Theo dự báo, đến năm 2038, người cao tuổi sẽ chiếm khoảng 20% dân số Việt Nam. Đến năm 2050, Việt Nam sẽ bước vào nhóm quốc gia có dân số già hàng đầu thế giới, tương tự như Nhật Bản và Hàn Quốc hiện nay. 

Đến năm 2055, cứ hai người trong độ tuổi lao động (15-59 tuổi) sẽ phải chăm lo cho một người đã ở tuổi về hưu. 

Hiện nay, TP. HCM có 1,3 triệu người trên 60 tuổi, chiếm 12,5% dân số, và là địa phương có chỉ số già hóa dân số dẫn đầu cả nước. 

Lương hưu công nhân 

Theo Luật Bảo hiểm Xã hội 2024, doanh nghiệp tại Việt Nam bắt buộc phải đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) và bảo hiểm y tế (BHYT) cho người lao động, nhằm đảm bảo các quyền lợi về sức khỏe, thất nghiệp, tai nạn lao động, thai sản và cả lương hưu. 

Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều doanh nghiệp chỉ đóng BHXH dựa trên mức lương tối thiểu vùng thay vì mức lương thực tế mà người lao động nhận được. 

Việc này dẫn đến mức đóng BHXH của người lao động thấp hơn thực tế, kéo theo quyền lợi hưởng lương hưu giảm đáng kể.

Bên cạnh đó, để giảm chi phí đóng bảo hiểm, nhiều doanh nghiệp có xu hướng cấu trúc lại thu nhập của người lao động bằng cách tách tiền lương thành nhiều khoản, trả lương cơ bản thấp, đồng thời bổ sung thêm các khoản phụ cấp, thưởng hay tăng ca không thuộc diện đóng BHXH. 

Việc này khiến người lao động chịu thiệt thòi vì phần thu nhập thực tế không được tính vào mức đóng bảo hiểm, giảm đáng kể quyền lợi bảo hiểm trong tương lai.

Một thực tế đáng chú ý khác, nhóm lao động tự do hoặc làm việc tại các hộ kinh doanh nhỏ như cửa hàng thời trang, quán ăn thường không được tham gia BHXH. Lý do, những cá nhân này không ký hợp đồng lao động chính thức và không nằm trong diện đóng bảo hiểm bắt buộc.

Trong khi đó, nhóm cán bộ, công chức, viên chức nhà nước lại có chế độ đóng BHXH ổn định, mức đóng được tính dựa trên ngạch bậc và chức vụ. Nhờ đó, mức lương hưu của nhóm này cao hơn đáng kể so với người lao động trong khu vực tư nhân, đặc biệt khi có thâm niên công tác. 

Lương hưu công chức

Trong giai đoạn từ năm 2025 đến 2027, việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy hành chính ở Việt Nam dự kiến sẽ khiến khoảng 100.000 công chức rời khỏi hệ thống. Trong số này, khoảng 85.000 người nghỉ hưu trước tuổi và 15.000 người được cho thôi việc.

Nhằm khuyến khích tinh giản biên chế trong quá trình tinh gọn bộ máy, nhóm người thuộc diện nghỉ hưu trước tuổi đều được hưởng các chế độ hỗ trợ rất cao, có khi lên tới vài tỷ đồng mỗi người.

Điển hình, ngày 8/4, Sở Nội vụ tỉnh Nghệ An đề nghị Sở Tài chính cấp hơn 50 tỷ đồng để triển khai chính sách nghỉ hưu cho 34 trường hợp nghỉ hưu trước tuổi, bao gồm 32 công chức và hai lao động hợp đồng theo Nghị định số 178 của Chính phủ.

Theo thống kê của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, chỉ trong bốn tháng đầu năm 2025, có thêm gần 27.300 người gia nhập diện hưởng lương hưu. Con số này tăng 95,5% so với cùng kỳ năm 2024, chủ yếu do lượng người nghỉ hưu trước tuổi gia tăng. Trước đó, từ ngày 1/7/2024, mức lương cơ sở dành cho cán bộ, công chức, viên chức và lực lượng vũ trang đã được tăng thêm 30%, nâng từ 1,8 triệu đồng lên 2,34 triệu đồng mỗi tháng. 

Lương hưu không đủ để chữa bệnh

Sau 26 năm đứng lớp tại một trường trung học cơ sở, bà Quân (sống ở huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình) nghỉ hưu vào năm 1990 với mức lương hưu ban đầu rất thấp. Trải qua nhiều lần điều chỉnh, đến nay, bà Quân nhận được khoảng ba triệu đồng mỗi tháng. 

Với ba triệu đồng, theo bà Quân: “Lương hưu không đủ để tôi trang trải các khoản chi hàng tháng.” Để bù đắp, con cháu thường xuyên hỗ trợ, kèm theo những lần “dúi” vài trăm nghìn mỗi khi về thăm. 

Câu chuyện của bà Quân không phải là ít, đó là thực tế chung của rất nhiều người cao tuổi hiện nay ở Việt Nam. 

Bà Trương Thị Ngọc Ánh, phó chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho biết, phần lớn người cao tuổi có cuộc sống khó khăn, thu nhập thấp, 70% người cao tuổi phụ thuộc vào chính sách trợ cấp xã hội của ngân sách nhà nước.

Tỷ lệ người cao tuổi nằm trong hộ nghèo có xu hướng gia tăng, chiếm khoảng 20%. Điều này đồng nghĩa nhiều người trong độ tuổi nghỉ hưu không có tiền tiết kiệm hay thu nhập ổn định để trang trải cho những nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống hằng ngày, từ ăn uống, chăm sóc sức khỏe đến sinh hoạt cơ bản.

Theo báo Dân Trí, bà Nguyễn Thị Hồng (75 tuổi, trú tại quận Hai Bà Trưng, Hà Nội), sau hơn 30 năm về hưu hiện nhận mức lương hưu hơn 4,1 triệu đồng mỗi tháng.

Bà Hồng cho biết, mặc dù mức lương hưu đã được điều chỉnh nhiều lần nhưng chừng này vẫn không đủ để trang trải cuộc sống của bà tại thủ đô. Dù ăn uống không nhiều, phần lớn khoản tiền lương hưu của bà phải dành để mua thuốc vì tuổi già thường xuyên đau ốm. “Chỉ dựa vào lương hưu, cuộc sống thực sự rất khó khăn,” bà Hồng nói.

Theo nghiên cứu của Viện Dân số, Sức khỏe và Phát triển Việt Nam, 62,3% người cao tuổi ở Việt Nam mắc bệnh tăng huyết áp, nhưng chỉ có 86,3% người bệnh được tiếp cận dịch vụ y tế.

Trong đó, 67% người già có tình trạng sức khỏe yếu và rất yếu. Trung bình một người già mắc ba chứng bệnh cần theo dõi, chăm sóc y tế.

Dự báo đến năm 2049, số người cao tuổi cần được hỗ trợ trong sinh hoạt và chăm sóc sức khỏe sẽ tăng gấp 2,5 lần so với mức hiện tại là khoảng bốn triệu người.

Mặc dù tuổi thọ cao, người già ở Việt Nam vẫn phải sống nhiều năm trong tình trạng bệnh tật. Bình quân mỗi người cao tuổi ở Việt Nam sống 14 năm trong bệnh tật. 

Người cao tuổi ở Việt Nam thường mắc nhiều bệnh cần điều trị suốt đời như huyết áp, tim mạch, đái tháo đường, sa sút trí tuệ, trong khi chi phí chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng.

Theo đại biểu Trần Khánh Thu, thuộc đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thái Bình, tỷ lệ người cao tuổi thuộc diện hộ nghèo cũng ngày càng cao, chiếm 20%, do không có đủ tiền tiết kiệm để duy trì cuộc sống.

Mỗi năm, ngân sách nhà nước dành khoảng 28.000 tỷ đồng để chi cho trợ cấp xã hội và mua thẻ BHYT cho các đối tượng thuộc diện hỗ trợ, bao gồm cả người cao tuổi. Hiện nay, khoảng 95% người cao tuổi đã có thẻ BHYT và 1,87 triệu người cao tuổi đang nhận trợ cấp xã hội hàng tháng.