Tình trạng hàng giả, hàng nhập lậu tràn ngập thị trường những năm qua dấy lên câu hỏi về trách nhiệm: là do người dân dung túng các mặt hàng này tồn tại, hay do chính quyền quản lý lỏng lẻo?
Trong những năm gần đây, tệ nạn hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng tại Việt Nam không chỉ gia tăng về số lượng mà còn ngày càng tinh vi, có tổ chức và lan rộng trên nhiều lĩnh vực.
Từ những mặt hàng tiêu dùng thiết yếu như sữa, thịt hay thuốc men, mỹ phẩm cho đến những ngành hàng thời trang và xa xỉ phẩm như đồng hồ, túi xách, gần như không một lĩnh vực nào “miễn nhiễm”.
Theo Cục Quản lý thị trường (Bộ Công Thương), chỉ riêng năm 2024, Cục này đã phát hiện và xử lý 3.124 vụ vi phạm trên môi trường thương mại điện tử (tăng 266% so với năm 2023); giá trị hàng hóa vi phạm trên 34 tỷ đồng (tăng 440% so với năm 2023).
Không chỉ len lỏi vào các kênh kinh doanh online, ngay cả các chợ, các trung tâm thương mại cũng là “điểm nóng” về hàng giả và hàng nhập lậu.
Từ ngày 15/5 – 15/6, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đã phát động đợt kiểm tra trên diện rộng, phát hiện và xử lý 3.114 vụ vi phạm liên quan đến hàng giả, buôn lậu với tổng tiền phạt hơn 32 tỷ đồng, giá trị hàng hóa bị tịch thu gần 31 tỷ đồng.
Vậy đâu là nguyên nhân khiến hàng giả tại Việt Nam vẫn tràn lan, bất chấp các nỗ lực xử lý suốt hàng chục năm qua?
Công tác quản lý còn phân tán, chồng chéo và thiếu trách nhiệm
Một trong những nguyên nhân khiến hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn ngang nhiên tồn tại và gia tăng một phần vì sự yếu kém và chồng chéo trong công tác quản lý nhà nước.
Tin này vẫn được mở đọc miễn phí!
Chỉ 30 giây để đăng ký tài khoản miễn phí, nhưng điều này giúp Luật Khoa hiểu độc giả rõ hơn và tiếp tục xuất bản những tin tức đúng với nhu cầu của bạn.
Điển hình, khi vụ sữa giả tại Công ty Cổ phần Dược Quốc tế Rance Pharma và Công ty Cổ phần Dược Dinh dưỡng Hacofood Group bị phanh phui, ít nhất ba cấp quản lý gồm Bộ Y tế, Bộ Công Thương và chính quyền địa phương luân phiên “réo tên” nhau, nhưng không ai đứng ra nhận trách nhiệm.
Khi được hỏi, cơ quan này cho rằng đó không thuộc thẩm quyền quản lý của mình, rồi “đá quả bóng trách nhiệm” sang cho cơ quan khác. Để rồi cơ quan khác lại “đá” sang cho đơn vị thứ ba.
Trên thực tế, nhiệm vụ kiểm tra, giám sát và xử lý hàng giả được phân bổ cho nhiều cơ quan khác nhau, bao gồm: Cục Quản lý thị trường (Bộ Công Thương), Công an kinh tế (Bộ Công an), Tổng cục Hải quan (Bộ Tài chính), Bộ Khoa học và Công nghệ (cũ), Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (cũ), cùng các sở ngành liên quan ở địa phương.
Sự phân tán này dễ dẫn đến hiện tượng “cha chung, không ai khóc”. Lý do, khi xảy ra vi phạm, các cơ quan có thẩm quyền thường né tránh trách nhiệm và đùn đẩy cho nhau. Vụ sữa giả vừa nêu là một ví dụ thực tế.
Những việc làm thiếu công chính của cơ quan hải quan
Hàng giả, hàng lậu xuất hiện tràn lan trong thị trường không chỉ xuất phát từ công tác quản lý yếu kém mà còn liên quan đến nhiều “khoảng tối” trong cách làm việc của các cơ quan hải quan.
Điển hình, ngày 23/6, các phóng viên điều tra của Báo Nông nghiệp và Môi trường đăng tải video ghi lại cảnh các tiểu thương ngang nhiên vận chuyển hàng lậu qua chốt hải quan. Đáng chú ý, một số tiểu thương còn phải “chia hàng (lậu)” lại cho lực lượng chức năng tại đây.
Tuy nhiên, thay vì trước mắt tiếp nhận thông tin để kiểm tra, xác minh và xử lý sai phạm (nếu có), Cục Hải quan lại nhanh chóng ban hành văn bản số 7518 ngày 2/6/2025 để bác bỏ, phủ nhận tính xác thực của phóng sự.
Văn bản này lập luận: “Các hình ảnh trong video, bài báo không xác định được thời gian ghi hình; trang phục cán bộ là trang phục thu đông; một số cán bộ xuất hiện đã được luân chuyển; hình ảnh xe máy, xe khách không chứng minh được chở hàng lậu, v.v”. Đồng thời cho rằng, phóng sự “không phản ánh đúng tình hình hiện nay”, “cần được rà soát”, thậm chí “xem xét đính chính.”
Trong khi đó, vào sáng 26/6, Tòa án nhân dân (TAND) TP. Hải Phòng cũng vừa xét xử 22 bị cáo trong vụ án xảy ra tại Công ty Sản xuất Thương mại Quốc tế Tài Lộc, Chi cục Hải quan cửa khẩu Cảng Hải phòng Khu vực 2 (Chi cục Hải quan Cảng 2 – thuộc Cục Hải quan Hải Phòng – nay là Chi cục Hải quan khu vực 3) và các đơn vị liên quan.
Theo cơ quan điều tra, từ tháng 7/2022 đến tháng 1/2024, nhóm cán bộ Chi cục Hải quan cảng 2 đã nhận “đút lót” hơn 8,1 tỷ đồng để bỏ qua sai phạm, cho thông quan 13.376 container theo 1.698 tờ khai hải quan mặt hàng gỗ, với tổng giá trị hơn 1.814 tỷ đồng.
Trước đó hơn một tháng, ngày 14/5, TAND TP. HCM đã xét xử năm bị cáo liên quan trong vụ án buôn lậu thiết bị, máy móc đã qua sử dụng từ nước ngoài với hơn 1.287 container hàng hoá, tổng giá trị hơn 217 tỷ đồng. Trong năm bị cáo, có ông Vũ Xuân Đồng (nguyên công chức Hải quan thuộc Chi cục Hải quan cửa khẩu Sài Gòn khu vực III) bị TAND TP. HCM tuyên phạt ba năm tù về tội “buôn lậu”.
Theo cáo trạng, khi còn làm cán bộ hải quan, ông Đồng đã giúp cho Hoàng Duy Tiến, lúc đó là cán bộ Phòng Cảnh sát Kinh tế Công an TP. HCM nhập khẩu trái phép trót lọt 698 container, với tổng trị giá hàng hóa hơn 118 tỷ đồng.
Người dân vẫn còn chuộng giá rẻ hơn chất lượng
Bên cạnh những lỗ hổng từ khâu quản lý của chính quyền, không thể phủ nhận rằng thói quen tiêu dùng của một bộ phận người dân Việt Nam cũng đang vô tình tiếp tay cho sự lan rộng của hàng giả, hàng kém chất lượng.
Tâm lý “giá rẻ là ưu tiên hàng đầu” vẫn rất phổ biến trong thói quen mua sắm, đặc biệt tại các vùng nông thôn, ngoại thành hay bộ phận người dân có thu nhập thấp nói chung.
Theo Báo Hà Tĩnh, tại một chợ trên địa bàn tỉnh này, giày thể thao gắn nhãn các thương hiệu nổi tiếng được bày bán phổ biến với giá chỉ từ 250.000 – 370.000 đồng. Chủ quầy hàng chia sẻ, ai cũng biết hàng chính hãng của những thương hiệu này đều phải tính tiền triệu. Trong khi đó, hàng nhái chỉ có giá vài trăm nghìn đồng lại giống hệt hàng thật nên người tiêu dùng vẫn chuộng, “có cầu ắt có cung”.
Cùng quan điểm, chị T.V., một nhân viên văn phòng, cho biết: “Các sản phẩm hàng hiệu như giày, túi có mẫu mã đẹp, hợp thời nhưng giá chính hãng thì không thể mua được nên tôi đành mua hàng nhái. Hơn nữa, những sản phẩm này không ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe nên dù biết hàng giả mình vẫn ‘tặc lưỡi’ mua”.
Thiếu minh bạch trong hoạt động sản xuất, phân phối
Một trong những nguyên nhân ít được nhắc đến nhưng lại mang tính hệ thống, đó là thị trường hàng hóa đang thiếu một cơ chế giám sát chặt chẽ và minh bạch trong toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất, phân phối, bán lẻ và tiêu dùng.
Chính lỗ hổng này đã tạo điều kiện cho hàng giả, hàng nhái và hàng kém chất lượng len lỏi hợp pháp hóa vào thị trường, thậm chí trà trộn vào cả những kênh phân phối chính thống.
Trong nhiều ngành, các doanh nghiệp sản xuất nhỏ lẻ có thể dễ dàng thay đổi nguyên vật liệu đầu vào, giảm bớt quy trình kiểm tra chất lượng mà không bị phát hiện. Đặc biệt trong các lĩnh vực thực phẩm, đồ gia dụng, mỹ phẩm, thiết bị điện tử, v.v. việc sử dụng nguyên liệu rẻ tiền, không rõ nguồn gốc, là tình trạng diễn ra phổ biến.
Điển hình, sản phẩm kem chống nắng của hãng Hanayuki Sunscreen Body do chồng ca sĩ Đoàn Di Băng làm Tổng giám đốc bị phát hiện ghi sai thông tin chỉ số chống nắng. Cụ thể, bao bì sản phẩm thể hiện chỉ số SPF là 50, tuy nhiên kết quả kiểm nghiệm của Viện Kiểm nghiệm thuốc TP. HCM cho thấy chỉ số thực tế là SPF 2,4, chỉ bằng 4,8% so với con số công bố.
Theo Bộ Công an, 1.652 sản phẩm kem chống nắng của công ty này đã được bán ra thị trường, với tổng giá trị hơn 163 triệu đồng.
Trong khi đó, sự bùng nổ của thương mại điện tử, mạng xã hội và hình thức bán hàng livestream lại càng làm cho việc kiểm tra, giám sát trở nên khó khăn hơn.
Vụ việc Hoa hậu Nguyễn Thúc Thùy Tiên bị khởi tố về tội “lừa dối khách hàng”, cùng với Nguyễn Thị Thái Hằng (Hằng Du Mục) và Phạm Quang Linh (Quang Linh Vlogs) là minh chứng rõ nét cho những hệ lụy tiêu cực từ hoạt động kinh doanh trực tuyến thiếu kiểm soát.
Không chỉ khâu sản xuất, hệ thống phân phối và tiêu thụ cũng tồn tại nhiều kẽ hở. Chợ truyền thống, đại lý nhỏ lẻ, cửa hàng tạp hóa vốn thiếu quy trình truy xuất nguồn gốc sản phẩm, khiến việc kiểm soát chất lượng hàng hóa gần như không thể.
Tại kỳ họp thứ 9 vừa rồi, Quốc hội đã thông qua Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật sửa đổi và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi.
Các quy định này được coi là bước tiến mới về việc pháp chế hoá công tác quản lý truy xuất nguồn gốc sản phẩm, đặc biệt đối với các sản phẩm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người dân.
Khu vực biên giới còn nhiều kẽ hở an ninh
Việt Nam có đường biên giới dài hơn 4.500 km trên đất liền và hàng nghìn km đường biển, với hàng trăm cửa khẩu chính ngạch và hàng ngàn lối mở, đường mòn lối tắt.
Trong đó, không ít tuyến đường bị các đường dây buôn lậu lợi dụng để vận chuyển hàng giả, hàng nhái vào thị trường nội địa. Đặc biệt là các mặt hàng thời trang, điện tử, linh kiện, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, v.v.
Ngày 24/5, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ký Công điện số 72 về việc tiếp tục đẩy mạnh ngăn chặn tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Tuy nhiên, theo Tổng cục Hải quan, hoạt động vận chuyển, buôn lậu hàng hóa vẫn diễn ra nhộn nhịp ở một số tỉnh biên giới.
Tại nhiều tỉnh biên giới xuất hiện tình trạng nhiều đối tượng lợi dụng hình thức “tạm nhập tái xuất” hàng quá cảnh và “chuyển khẩu” để đưa hàng lậu vào nội địa hoặc vận chuyển qua các tuyến đường không chính thức.
Giữa tháng Năm, theo ghi nhận của nhóm phóng viên Báo Diễn Đàn Đô Thị, tại khu vực Cảng Vạn Gia, thuộc TP. Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh, cảnh vận chuyển hàng lậu từ tàu chở container “xuồng bay” diễn ra nhộn nhịp từ sáng đến tận đêm khuya, khiến khu vực này như một “chợ nổi” giữa biển.
Đáng chú ý, toàn bộ quá trình giao nhận, chuyển tải hàng hóa đều không thấy có sự xuất hiện hay giám sát nào từ các lực lượng chức năng.
Đọc thêm:
