Những ẩn số của ngành xổ số: Hiện thực đằng sau hai chữ ‘kiến thiết’

Dù tổ chức theo từng tỉnh thành, nhưng hoạt động kinh doanh của mỗi công ty xổ số có thể mở rộng trên cả khu vực, khiến doanh thu không bị giới hạn ở địa phương. Doanh thu của các công ty này có thể lên tới hàng ngàn tỷ đồng mỗi năm, đồng thời đóng góp một khoản đáng kể vào ngân sách một số địa phương.

Theo Vietnam Report, trong danh sách 500 doanh nghiệp có doanh thu lớn nhất cả nước hàng năm luôn có tên của các công ty xổ số ở khu vực miền Nam.

Khu vực miền Nam bao gồm 21 công ty XSKT, tương ứng với các tỉnh thành (cũ, trước khi sáp nhập): Bình Phước, Bình Dương, Bình Thuận, Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, TP. Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Vĩnh Long, Đồng Tháp, Cần Thơ, Hậu Giang, An Giang, Sóc Trăng, Kiên Giang, Bạc Liêu, và Cà Mau.

Điển hình, năm 2024, doanh số của Công ty XSKT Sóc Trăng là 6.449 tỷ đồng, nộp ngân sách 2.162 tỷ đồng, chiếm gần 40% tổng thu ngân sách của tỉnh này (năm 2024 tổng thu ngân sách của tỉnh Sóc Trăng 5.534 tỷ đồng).

Tương tự, cùng năm 2024, Công ty XSKT Cần Thơ thu về 6.450 tỷ đồng, nộp ngân sách 1.980 tỷ đồng, chiếm gần 11% tổng thu ngân sách của tỉnh (năm 2024 tổng thu ngân sách của tỉnh Cần Thơ là 12.242 tỷ đồng).

Đặc biệt, năm 2019, tổng thu ngân sách của tỉnh Bạc Liêu đạt khoảng 3.183 tỷ đồng, trong khi doanh thu cùng năm của công ty XSKT tỉnh này lên đến 4.465,8 tỷ đồng, lớn hơn cả thu ngân sách tỉnh.

Người bán vé số dạo “một cổ, nhiều tròng”

Mặc dù thành quả lao động giúp đóng góp hàng chục ngàn tỷ đồng mỗi năm vào ngân sách nhà nước, nhiều người bán vé số dạo vẫn sống trong cảnh thiếu thốn, thu nhập thấp, và hoàn toàn không hưởng lợi từ hiệu quả kinh doanh của ngành này.

Theo thống kê, năm 2012, có khoảng 300.000 người bán vé số dạo. Đến năm 2022, con số này ước tính lên tới 500.000 người. Năm 2024, mỗi tỉnh thuộc khu vực miền Nam có trung bình từ 4.000 – 6.000 người bán vé số dạo.

Điểm chung dễ nhận thấy, nhóm lao động này chủ yếu là người cao tuổi, người khuyết tật, có ít vốn làm ăn, và cần có thu nhập theo ngày.

Họ không có hợp đồng lao động, không được doanh nghiệp xổ số trực tiếp quản lý, không thuộc biên chế nào, và vì thế, cũng không nằm trong diện được đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, hay bảo hiểm tai nạn lao động.

Một lãnh đạo công ty xổ số khác cho biết, từng có đề xuất mua bảo hiểm y tế cho người bán vé số dạo, nhưng đã bị Bộ Tài chính bác bỏ vì quy định hiện hành không cho phép. 

Qua các năm, phúc lợi cho người bán vé số chưa thấy gì cải thiện, dù ngành xổ số vẫn luôn được ưu tiên tạo thêm đà phát triển. 

Từ tháng 10/2024, Bộ Tài chính đã hai lần đồng ý nâng hạn mức phát hành vé số cho các công ty XSKT khu vực miền Nam, từ 12 triệu tờ lên 13 triệu tờ, và tăng lên 14 triệu tờ kể từ tháng 6/2025.

Tăng lượng vé là thêm cơ hội tăng doanh thu, nhưng với người bán dạo, niềm vui ấy dường như không dành cho họ.

Chị Nguyễn Hồng Cẩm, một người bán vé số dạo ở TP. Cà Mau, chia sẻ: “Từ bữa tăng phát hành tới nay tui cũng chỉ được đại lý cho lấy 200 tờ đi bán, không được lấy thêm. Nếu hôm nào bán hết thì đỡ, còn ngày nào gặp mưa không bán hết phải ôm vé số ế chứ không được trả lại. Nếu trả lại, ngày hôm sau đại lý sẽ cắt vé số xuống dưới 200 vé liền. Sắp tới sẽ có thêm nhiều người bán vé số dạo, việc mua bán sẽ khó khăn hơn.”

Đầu tháng 1/2024, Ban Thường trực Hội đồng XSKT miền Nam có công văn yêu cầu các đại lý phân phối vé số tuân thủ quy định về việc trả lại vé số ế, duy trì điểm thu hồi vé ế tại mọi tỉnh, không cấm hay gây áp lực cho đại lý cấp 1 trong việc trả vé. Tuy nhiên, trên thực tế các đại lý nào thu hồi nhiều vé ế thường bị giảm lượng vé phát hành, khiến áp lực dồn xuống người bán vé số dạo.

Giả sử, mỗi người bán vé số dạo lấy từ đại lý 200 tờ vé, với hoa hồng khoảng 10-12% trên mỗi vé mệnh giá 10.000 đồng. Nếu may mắn bán hết, họ có thể kiếm được từ 200.000 đến 240.000 đồng tiền hoa hồng mỗi ngày. Tuy nhiên, thực tế không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Chỉ cần còn lại 20 tờ vé không bán được, người bán sẽ phải gánh chịu khoản lỗ do vé số ế không được hoàn trả, mất trắng cả số tiền đã bỏ ra mua vé, lẫn công sức lao động trong một ngày. 

Trái với thu nhập bấp bênh và nhiều rủi ro của những người bán vé số dạo, các công nhân viên chức trong ngành xổ số lại có khoản thu nhập là con số đáng mơ ước của nhiều người.

Năm 2023, lương bình quân mỗi người lao động ở Công ty XSKT Hậu Giang là hơn 43 triệu đồng/tháng. Tương tự, thu nhập bình quân của người lao động tại Công ty XSKT Bình Phước gần 33 triệu đồng/tháng. 

Xổ số: doanh thu khổng lồ nhưng có thật sự giúp kiến thiết cho đất nước?

Doanh thu ngành xổ số phần lớn đến từ những người lao động có thu nhập thấp. Họ không chỉ là những người bán vé số dạo như trên ta vừa thấy, mà còn là số đông những người mua vé số.

Nhiều nghiên cứu và thống kê cho thấy, với người lao động, họ thường trích một phần nhỏ thu nhập hằng ngày để mua vé số. Nhìn có vẻ là nhỏ, tuy nhiên khi cộng dồn khoản chi cho vé số trong một chu kỳ dài hơn, như hằng tháng, hằng năm, số tiền này có thể chiếm tỷ lệ đáng kể so với thu nhập của người mua.

Ngành xổ số vốn gắn với khẩu hiệu và sứ mệnh được tuyên xưng là “kiến thiết”, và những con số báo cáo khủng từ doanh thu của ngành này cũng có thể hứa hẹn ít nhiều về tính khả thi của sứ mệnh ấy. 

Thế nhưng nhìn vào thực tế, định hướng “kiến thiết” dường như không được áp dụng cho những người bán vé số dạo với hoa lợi bấp bênh và phúc lợi bằng không; lẫn những người hằng ngày trích tiền mua vé số từ thu nhập thấp ít ỏi của mình, như những khoản đầu tư không hẹn ngày hoàn vốn. 

Chưa hết, người dân luôn có thể và có quyền đặt câu hỏi về đầu ra của khoản thu từ vé số: liệu vé số đã “kiến thiết” được gì? Đã chi vào những gì? Đã đúng với sứ mệnh của ngành hay chưa?

Các kế hoạch gây tranh cãi như Công ty XSKT Sóc Trăng “tổ chức đoàn đi học tập kinh nghiệm tại Malaysia và Singapore” cũng khiến dư luận đặt câu hỏi về sự ưu tiên của các khoản chi này.

Chưa hết, từ góc độ quản lý, cũng đã có những nhận định về mặt trái của ngành xổ số đối với chiến lược phát triển bền vững của nền kinh tế. Cụ thể, việc phụ thuộc quá nhiều vào nguồn thu từ xổ số có thể tạo ra những méo mó trong cơ cấu kinh tế địa phương, làm giảm động lực phát triển các ngành kinh tế khác. 

10 năm trước, người dân nông thôn giải quyết khó khăn bằng mại dâm và vay nóng

Cho tới nay, họ cũng không có nhiều lựa chọn hơn.

Người già có đủ sống với mức lương hưu?

Tính toán và chi trả lương hưu hợp lý là nội dung quan trọng trong chính sách an sinh xã hội của mỗi quốc gia, để đảm bảo người trong tuổi lao động có động lực phấn đấu và người già không chịu cảnh bấp bênh, túng quẫn khi đã về hưu.