Trung Quốc gia nhập SEANWFZ: ASEAN được gì và lo gì?

Trong bài phát biểu khai mạc tại cuộc họp Ủy ban SEANWFZ bên lề Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 58 và những phát biểu trong các cuộc họp liên quan, ông Mohamad cũng tái khẳng định cam kết của ASEAN trong việc thực hiện các điều khoản của SEANWFZ. 

“Trước mối đe dọa vẫn còn hiện hữu của vũ khí hạt nhân đối với nhân loại, tôi kêu gọi tất cả các quốc gia thành viên ASEAN hãy đoàn kết trong nỗ lực hướng tới một Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân”, Ông Mohamad tuyên bố. [3]

Về “quy định cứng”, Hiệp ước ràng buộc các quốc gia thành viên không được phát triển, sản xuất, sở hữu, thử nghiệm, triển khai hoặc vận chuyển vũ khí hạt nhân. [4] Ở ý nghĩa chiến lược, SEANWFZ còn mang giá trị biểu tượng quan trọng, giúp xây dựng hình ảnh và khẳng định lập trường của ASEAN trong việc “thoát ly” khỏi cuộc đua hạt nhân giữa các cường quốc. Đồng thời, qua đó nhấn mạnh vai trò trung gian, hòa giải của khối này trong việc giúp duy trì trật tự quốc tế.

Điểm đặc biệt là SEANWFZ còn mời gọi năm cường quốc hạt nhân (thường được gọi là P5) – bao gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Pháp và Anh – ký Nghị định thư bổ sung với ASEAN, cam kết sẽ không sử dụng hay đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân trong khu vực này. Các quốc gia ASEAN cũng cam kết đẩy mạnh tham vấn với các cường quốc sở hữu vũ khí hạt nhân nhằm ký kết Nghị định thư SEANWFZ. [5] Tuy nhiên, cho đến nay, chỉ có Trung Quốc – một cường quốc ngày càng có ảnh hưởng lớn trên thế giới – bày tỏ thiện chí nghiêm túc đối với những thoả thuận nêu trên.

Vì sao Trung Quốc sốt sắng với SEANWFZ?

Trong gần ba thập kỷ qua, Bắc Kinh vẫn né tránh ký kết Nghị định thư của SEANWFZ do những lo ngại rằng các điều khoản có thể ảnh hưởng đến quyền tự do hoạt động quân sự của họ, đặc biệt là các hoạt động quân sự liên quan đến tranh chấp ở Biển Đông. Vậy tại sao giờ đây Trung Quốc bỗng dưng sẵn sàng ký kết mà không kèm theo bất kỳ điều kiện nào?

Thứ nhất, đây là một động thái ngoại giao mềm nhằm củng cố hình ảnh “nước lớn có trách nhiệm”, giữa lúc Bắc Kinh đang đối mặt với những chỉ trích ngày càng gia tăng về các hành vi gây sức ép trong khu vực, nhất là ở Biển Đông và eo biển Đài Loan. 

Trong cuộc họp báo thường kỳ của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, người phát ngôn Mao Ninh tuyên bố Trung Quốc là “đối tác chiến lược toàn diện và láng giềng hữu nghị” của ASEAN, đồng thời khẳng định: “Chúng tôi đã nhiều lần nói rằng Trung Quốc sẵn sàng dẫn đầu việc ký kết Nghị định thư của Hiệp ước SEANWFZ”. [6]

Việc ký kết SEANWFZ mà không kèm theo yêu sách có thể giúp Trung Quốc “ghi điểm” trong mắt các quốc gia ASEAN. Điều này càng có ý nghĩa khi Mỹ đang tích cực tăng cường hiện diện quân sự tại khu vực này, nhất là thông qua liên kết an ninh ba bên AUKUS (được ký năm 2021 với Anh và Australia) để thúc đẩy khả năng phát triển tàu ngầm hạt nhân ở khu vực.

Thứ hai, việc ký SEANWFZ giúp Bắc Kinh hạ nhiệt trên mặt trận ngoại giao, trong bối cảnh căng thẳng ở Biển Đông giữa quốc gia này với Philippines hay Việt Nam vẫn còn phức tạp.

Cụ thể, SEANWFZ tạo cơ hội để Trung Quốc “bẻ lái” cuộc đối thoại khu vực từ các vấn đề an ninh cứng sang các vấn đề không mang tính đối đầu và có tính hợp tác, như các cam kết phi hạt nhân hóa, từ đó làm lu mờ các chỉ trích của các quốc gia trong khu vực về những hành vi gây hấn trên Biển Đông của cường quốc thứ hai thế giới.

Thứ ba, Trung Quốc cũng có thể sử dụng việc ký SEANWFZ như một công cụ để gây sức ép gián tiếp lên Mỹ, điều mà cho đến nay Trung Quốc vẫn chưa có cơ hội nào thực hiện, dù là cường quốc giữ ưu thế quân sự hàng đầu thế giới. 

Trong bối cảnh cuộc đối đầu Trung – Mỹ ngày càng mang tính toàn diện, Bắc Kinh có lẽ muốn định vị mình là “người gìn giữ hòa bình” thay vì “kẻ gây bất ổn”. Khi chính quyền Donald Trump đang gây sức ép lên các quốc gia Đông Nam Á với chính sách thuế quan mang tính khắt khe và cưỡng bách, thì Trung Quốc có thể chứng tỏ mình là cường quốc thân thiện và có trách nhiệm.

Đây có phải là “chiến thắng” cho ASEAN?

Việc Trung Quốc chấp thuận ký SEANWFZ có thể được xem là một thắng lợi ngoại giao cho ASEAN. Tuy nhiên, sự nhiệt tình bất ngờ của Bắc Kinh cũng tiềm ẩn những nguy cơ khó đoán.

Trước tiên, phải khẳng địnhlợi ích trước mắt cho ASEAN từ việc Trung Quốc tham gia Hiệp ước là khá rõ và không thể phủ nhận. Ngay đến chuyện Trung Quốc công nhận giá trị của một sáng kiến khu vực do ASEAN dẫn dắt cũng là điều không phải lúc nào cũng xảy ra. Hiện cơ chế quan trọng để “hạ nhiệt” căng thẳng tại Biển Đông là Bộ Quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC) vẫn còn khá xa vời, dù đã được tiến hành từ năm 1996. [7] Do đó, việc ASEAN thành công kêu gọi Trung Quốc ký kết SEANWFZ có thể được xem như bằng chứng cho thấy ASEAN vẫn có khả năng “đặt ra luật chơi” trong một số lĩnh vực nhất định.

Ngoài ra, việc Trung Quốc ký SEANWFZ cũng sẽ giúp tăng tính hợp pháp và ràng buộc của hiệp ước, tạo thêm lớp bảo vệ pháp lý cho Đông Nam Á trước những mối đe dọa hạt nhân, dù trước tiên chỉ là từ phía Trung Quốc. Hơn nữa, chặng đường để ASEAN thuyết phục các cường quốc hạt nhân khác ký SEANWFZ có lẽ vẫn còn nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, cái giá ASEAN phải trả cho sự tham gia này có thể không nhỏ. Một khi Trung Quốc ký kết SEANWFZ, Bắc Kinh có thể yêu cầu ASEAN chấp thuận cách diễn giải của họ về các phạm vi lãnh thổ được áp dụng, chẳng hạn như loại trừ các khu vực đang tranh chấp ở Biển Đông khỏi hiệu lực của SEANWFZ. Điều này không chỉ tạo tiền lệ nguy hiểm, mà còn có thể phá vỡ tính nhất quán và trung lập mà ASEAN cố công duy trì suốt nhiều năm qua.

Một nguy cơ khác là việc Trung Quốc ký SEANWFZ có thể làm giảm đi sự lo ngại của một số nước ASEAN đối với các hành vi gây hấn và cưỡng bách của Trung Quốc (chẳng hạn như với Philippines ở Biển Đông), từ đó làm suy yếu động lực nội khối trong việc phản ứng tập thể trước các hành động hung hăng của nước này.

Tương lai nào cho cấu trúc an ninh khu vực?

Nếu Trung Quốc thực sự ký SEANWFZ, đây sẽ là cột mốc quan trọng, tạo lực đẩy cho các cuộc thảo luận sâu hơn về một cấu trúc an ninh khu vực do ASEAN làm trung tâm. 

Tuy nhiên, Trung Quốc có thể khéo léo dùng các cam kết để chiếm những lợi thế chiến lược mà không đưa ra những nhượng bộ thực chất. Việc nước này ký SEANWFZ mà không thay đổi các hành xử trên thực địa, như những động thái gây hấn, o ép các nước (đặc biệt ở Biển Đông) sẽ chỉ khiến hiệp ước trở thành một văn bản trên giấy, tuy có tính biểu tượng mà thiếu đi sức nặng thực thi.

Thay vì vội vàng ăn mừng trước sự tham gia của một nước lớn, ASEAN cần tận dụng cơ hội này để định hình khuôn khổ thực thi SEANWFZ một cách rõ ràng, minh bạch và có cơ chế giám sát độc lập. 

Đây là lúc tổ chức cần thể hiện bản lĩnh để giữ vững lập trường trung lập và chứng minh rằng những sáng kiến do ASEAN dẫn dắt thực sự có giá trị và hiệu lực.

***

Như vậy, việc Trung Quốc tuyên bố sẵn sàng ký kết SEANWFZ là một tín hiệu đáng chú ý, nhưng đằng sau thiện chí này là những tính toán chiến lược lâu dài. ASEAN sẽ phải thận trọng để đảm bảo lợi ích tập thể thông qua các ràng buộc rõ ràng, tránh rơi vào cái bẫy “ngôn từ không đi đôi với hành động” mà Trung Quốc đã nhiều lần sử dụng.

Tay siết chặt tay giữa bão thương chiến: ASEAN, Trung Quốc và CAFTA 3.0

CAFTA 3.0 là bước đi chiến lược để Trung Quốc và ASEAN đối phó với chủ nghĩa bảo hộ và thúc đẩy hội nhập kinh tế, song thành công của nó phụ thuộc vào sự đoàn kết và tự chủ của ASEAN.

Malaysia sẽ lèo lái con thuyền ASEAN ra sao?

Ngày 1/1, Malaysia chính thức đảm nhận vai trò chủ tịch Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm 2025. Đây là lần thứ năm Malaysia giữ cương vị này kể từ khi tổ chức được thành lập vào năm 1967. Trước đó, nước này từng đảm nhiệm vị trí điều phối vào các năm 1977, 1997, 2005 và 2015. Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim sẽ chèo lái con thuyền ASEAN dưới chủ đề “Bao trùm và Bền vững” (Inclusivity and Sustainability). [1] Logo của ASEAN 2025 mang màu sắc tươi sáng, lấy hình ảnh hoa dâm bụt […]