“Cán bộ là công bộc của Nhân dân.”
“Nhà nước ta là Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân.”
“Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân.”
Từ thuở nhỏ cho đến khi trưởng thành, người dân Việt Nam đã quá quen thuộc với những khẩu hiệu này. Chúng được lặp đi lặp lại không ngừng qua sách giáo khoa, truyền hình, phát thanh, báo chí và các hoạt động chính trị xã hội. Mục đích không gì khác ngoài việc khắc sâu vào nhận thức người dân hình ảnh một nhà nước luôn đặt nhân dân ở vị trí trung tâm.
Tuy nhiên, chính sự lặp đi lặp lại đó lại gợi lên những câu hỏi đáng suy ngẫm:
Liệu các câu khẩu hiệu ở trên có phản ánh đúng mức độ dân chủ của hệ thống chính trị?
“Nhà nước của dân và do dân”, vậy người dân thực sự có quyền lựa chọn lãnh đạo hay không?
Nếu quyền lực của chính trị gia không đến từ lá phiếu, thì động lực nào thúc đẩy họ trở thành “người đầy tớ trung thành của nhân dân”?
Liệu một hệ thống chính trị tự tin và có tính chính danh thực sự có cần liên tục khẳng định mình “ưu việt”?
Để đánh giá liệu một chế độ chính trị có thực sự vì dân hay không, cần soi chiếu nó qua hai điều kiện then chốt: tính đại diện (representation) và trách nhiệm giải trình (accountability).
Tính đại diện và trách nhiệm giải trình: hai tiền đề của một nhà nước của dân, do dân, vì dân
Tính đại diện yêu cầu hệ thống chính trị phải thể hiện ý chí, lợi ích của người dân thuộc đa dạng các nhóm xã hội khác nhau, thông qua các cơ chế dân chủ như tự do bầu cử và ứng cử, tranh cử công khai và bình đẳng, trưng cầu dân ý. Cùng với đó là việc tôn trọng sự đa nguyên về chính trị, tạo điều kiện cho các đảng phái được thành lập để đại diện cho các nhóm xã hội và hệ tư tưởng khác biệt.
“Bài viết nêu bật mô hình cộng hòa đại nghị một cách thấu đáo, đặc biệt là việc nhấn mạnh “sự hợp quyền” giữa cơ quan lập pháp và hành pháp, giúp hình thành sự đại diện và trách nhiệm giải trình thực chất — không chỉ mang tính khẩu hiệu. Những phân tích về cách mô hình này đảm bảo tính đại diện qua bầu cử quốc hội và trách nhiệm giải trình thông qua việc quốc hội có thể bãi nhiệm chính phủ nếu mất tín nhiệm rất đáng suy ngẫm.”