“Tiếng gọi của khoảng trống” và những thế hệ trí thức dấn thân 

Dân chủ hóa đất nước bắt đầu từ khai dân trí.

Cuốn sách “Tiếng gọi của khoảng trống” của nhà nghiên cứu văn hóa Đỗ Lai Thúy được xuất bản năm 2022, là tập hợp những chân dung của các trí thức hàng đầu trong suốt lịch sử hiện đại và cận đại ở Việt Nam. Rốt cuộc thì “Tiếng gọi của khoảng trống” ấy là gì?

Cuốn sách do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành, phân tích cuộc đời và tác phẩm của các trí thức xưa để lập luận về sự “đầy và rỗng” của trí thức Việt trong bối cảnh xã hội ngày nay. Theo ý kiến của tác giả, có lẽ cái đầy thể hiện qua số lượng con người và công trình nghiên cứu, còn cái rỗng là chất lượng nói chung do nhiều nguyên nhân cả chủ quan và khách quan. 

Đỗ Lai Thúy đưa người đọc đến với những thế hệ trí thức Việt Nam trong khoảng 150 năm trở lại đây: Nho học, Tây học và các trí thức Tây học Mác-xít (mà tác giả gọi là cán bộ khoa học, đòi hỏi “vừa hồng vừa chuyên”). Thế nhưng trong môi trường hạn chế mà ở đó hồng luôn được coi trọng hơn chuyên (hồng vi thể, chuyên vi dụng), vẫn có những cá nhân dám theo đuổi con đường nghiên cứu độc lập như những kẻ ngoài lề, mà một ví dụ được tác giả đưa ra là nhà dân tộc học Từ Chi. Những lớp người ấy, trong bối cảnh tự do độc lập của nước Việt, lại buộc phải hoạt động khoa học chui. Một mặt, họ phải tuân lệnh và tuân luật, nhưng rồi họ cũng luôn đau đáu tìm cách nào đó tuân theo lương tâm khoa học của bản thân.

Phần tiếp theo là tiểu sử và dấu ấn của những học giả lớn trong lịch sử Việt Nam. Những tấm gương của trí thức thời xưa được đưa vào cuốn sách bao gồm: Phan Thanh Giản, Nguyễn Trường Tộ, Trương Vĩnh Ký, Phan Châu Trinh, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Nguyễn An Ninh, Phan Khôi, Nhất Linh, Đào Duy Anh, Nguyễn Văn Huyên, Cao Xuân Huy, Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Khắc Viện, Kim Định, Nguyễn Hiến Lê, Hồ Hữu Tường, Nguyễn Khắc Dương, Từ Chi, Nguyễn Ngọc Chương, Đặng Nghiêm Vạn, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Nguyễn Tài Cẩn, Đoàn Văn Chúc, Nguyễn Kiến Giang và Nguyên Ngọc. Ngoài việc phân tích và mô tả cuộc đời và sự nghiệp của những nhân vật, tác giả Đỗ Lai Thúy cũng hệ thống hóa những công trình nghiên cứu nổi bật của họ.