Việt Nam có vượt được ‘bẫy thu nhập trung bình’?

Nhưng đằng sau những con số tích cực ấy là hàng loạt nút thắt có thể kìm chân Việt Nam. 

Những nút thắt không dễ tháo gỡ 

Trước tiên, vấn đề năng lượng nổi lên như một “gót chân Achilles” của nền kinh tế. Cuộc khủng hoảng thiếu điện diện rộng ở miền Bắc năm 2023 cho thấy rõ rủi ro của cấu trúc: sản xuất điện không theo kịp tốc độ công nghiệp hóa. [5] 

Trong giai đoạn 2024 – 2025, Việt Nam buộc phải tăng nhập than, [6] đẩy nhanh Quy hoạch điện VIII nhằm “xác định phát triển đồng bộ, đa dạng hóa các loại hình nguồn điện với cơ cấu hợp lý để bảo đảm an ninh năng lượng, nâng cao tính tự chủ của ngành điện, giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu”, [7] và thậm chí khởi động lại thảo luận về điện hạt nhân. [8]

Nếu không giải quyết triệt để, sự thiếu hụt điện sẽ đe dọa nghiêm trọng khả năng duy trì dòng FDI công nghệ cao, vốn là mối quan tâm rất lớn của rất nhiều doanh nghiệp và nhà đầu tư nước ngoài. [9]

Rủi ro thương mại và địa chính trị cũng là những vấn đề không thể coi nhẹ. Những đề xuất áp thuế cao đối với hàng Việt Nam tại thị trường Mỹ (sau đó được chính quyền Trump giảm từ 46% còn 20%) – vốn là điểm đến xuất khẩu lớn nhất – đã cho thấy mô hình phụ thuộc vào một số ít thị trường lớn có thể trở thành bất lợi về lâu dài. 

Trong bối cảnh căng thẳng thương mại Mỹ – Trung chưa hạ nhiệt, Việt Nam vừa có cơ hội hưởng lợi từ quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng, vừa đối diện nguy cơ bị cuốn vào vòng xoáy trả đũa thuế quan.

Quan trọng hơn, Việt Nam vẫn đang đối diện với thực tế là bài toán đổi mới sáng tạo còn rất mỏng. Nguồn chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) còn hạn chế. [10] Trong khi đó, tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao còn lớn, giá trị gia tăng nội địa vẫn còn thấp, do Việt Nam chủ yếu đảm nhận khâu lắp ráp thay vì thiết kế và nghiên cứu. 

Dữ liệu từ OECD và WB cho thấy hàm lượng giá trị gia tăng nội địa trong một số ngành công nghiệp còn rất thấp, chỉ khoảng 5 – 10%. [11] Điều này khiến GNI bình quân đầu người khó tăng mạnh, dù tổng kim ngạch xuất khẩu tiếp tục lập kỷ lục.

Những bài toán trên khiến việc “vượt bẫy” thu nhập trung bình trở thành thử thách khắc nghiệt nếu Việt Nam thật sự quyết tâm muốn trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045.

Giải pháp nào cho Việt Nam?

Để bứt phá và tránh bị hãm trong bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ vào R&D, giáo dục chất lượng cao và đổi mới sáng tạo nội sinh, từng bước thay thế dần mô hình kinh tế dựa vào lao động giá rẻ. [12] Hiện nay, tỷ lệ chi cho R&D của Việt Nam mới đạt mức 0,5% GDP, thấp hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu là 2,62% GDP (mức chi năm 2021 theo WB). [13]

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ nâng con số này lên 2% GDP, hướng tới hình thành một nền kinh tế dựa trên tri thức và sáng tạo. [14] Quyết tâm này cần phải được biến thành hành động. Đi đôi với đó, giáo dục đại học và dạy nghề cần tập trung vào phát triển kỹ năng kỹ thuật – thực hành, nhằm đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn lao động chất lượng cao cho các ngành công nghệ tiên tiến.

Việt Nam cũng cần xây dựng cơ chế chuyển giao và thương mại hóa công nghệ để giúp doanh nghiệp nội địa leo lên các nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Hiện nay, dòng chảy công nghệ chủ yếu diễn ra trong nội bộ các tập đoàn FDI, chưa lan tỏa mạnh sang khu vực tư nhân, khiến doanh nghiệp trong nước vẫn chủ yếu tham gia vào khâu gia công, lắp ráp giá trị thấp. [15] Do đó, Việt Nam cần thúc đẩy các chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo, cải thiện quyền sở hữu trí tuệ, giảm rào cản hành chính, đồng thời khuyến khích hợp tác công – tư. 

Báo cáo Viet Nam 2045: Trading Up in a Changing World của WB nhấn mạnh rằng chỉ khi doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tiếp nhận và phát triển công nghệ mới, họ mới có thể thoát khỏi vị trí “công xưởng giá rẻ” và tiến lên vị trí mắt xích có giá trị cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu. [16]

Cuối cùng, cải cách thể chế và đào tạo kỹ năng là nền tảng không thể thiếu để nâng cao năng suất tổng hợp. Thực tế, chính sách đổi mới sáng tạo của Việt Nam còn thiếu đồng bộ và hiệu quả chưa cao, dẫn đến hạn chế trong việc thúc đẩy năng lực hấp thu công nghệ của doanh nghiệp. [17]

Để khắc phục, Việt Nam cần tăng cường tính minh bạch, mở rộng hợp tác công – tư trong R&D, đồng thời xây dựng hệ sinh thái khuyến khích doanh nghiệp cải tiến công nghệ và quy trình sản xuất. 

Trong bối cảnh mà chỉ khoảng 5% lao động ngành sản xuất có tay nghề cao và chỉ 10% dân số có bằng cử nhân (thấp hơn nhiều quốc gia trong khu vực), [18] việc đầu tư mạnh mẽ vào đào tạo kỹ năng thực hành, kỹ thuật và tư duy sáng tạo sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong giai đoạn tới.

***

Tóm lại, với các thế mạnh như nền chính trị tương đối ổn định, nguồn FDI đang dồi dào, ở vào thời kỳ dân số vàng, Việt Nam có lợi thế để vượt thoát bẫy thu nhập trung bình. Tuy nhiên, năng lực công nghệ và khả năng nghiên cứu của đất nước vẫn còn nhiều hạn chế và tiến bộ quá chậm, đòi hỏi phải có sự quyết tâm và xây dựng các chính sách hiệu quả hơn nữa. 

Bài toán vượt bẫy thu nhập trung bình sẽ phụ thuộc vào khả năng Việt Nam chuyển hoá từ tăng trưởng nhờ ngoại lực sang dựa trên nội lực, từ việc đổi mới thể chế hiệu quả.

Mỹ áp thuế trung chuyển: Câu hỏi còn để ngỏ và thế khó của doanh nghiệp FDI tại Việt Nam

Mức thuế được Mỹ chính thức công bố hôm 31/7 đã xoáy sâu vào nỗi bất an của các doanh nghiệp FDI Việt Nam khi khái niệm “hàng trung chuyển” chưa được làm rõ, trong bối cảnh nền kinh tế trong nước tỏ rõ tính chất dễ bị tổn thương.

Làn sóng FDI vào Việt Nam và nhân công giá rẻ – Kỳ cuối: Nhà nước đang dẹp ‘cứ điểm lắp ráp, gia công’ thế nào

Việt Nam đang từng bước loại bỏ mô hình FDI thâm dụng lao động, hướng tới “FDI xanh” và công nghệ cao. Cách làm cụ thể ra sao? Đâu là thách thức và cơ hội trong quá trình chuyển đổi này?