Việt Nam những ngày đầu tiên: Bảo Đại, Việt Minh, và Quốc gia Việt Nam

“Nếu lịch sử diễn ra theo cách khác thì đất nước có tốt hơn không?” Đây là câu hỏi mà Luật Khoa thường nhận được từ độc giả. Rất tiếc, lịch sử là không thể thay đổi. Tuy nhiên, lịch sử có thể được diễn giải dưới nhiều góc nhìn khác nhau. Việc diễn giải lịch sử mang ý nghĩa rất lớn. Công việc này sẽ giúp bạn hiểu về con người, về đất nước, từ đó đúc kết những hướng đi phù hợp cho tương lai, giảm nhẹ những thù hận trong quá khứ.

Chế độ Việt Nam hiện nay là sự kế thừa liên tục từ phong trào kháng chiến chống Pháp của những nhà dân tộc chủ nghĩa, bao gồm những người theo chủ nghĩa cộng sản. Do đó, việc diễn giải lịch sử trong giai đoạn này sẽ giúp bạn hiểu rõ về đất nước ngày hôm nay. 

Từng có độc giả đặt câu hỏi cho Luật Khoa rằng: “Vì sao khi thống nhất, đất nước phải theo chế độ cộng sản?” Thế nhưng sự thật là đất nước Việt Nam đã thống nhất dưới một chế độ phi cộng sản. Đó chính là Quốc gia Việt Nam với lá cờ vàng ba sọc đỏ.

Bài viết này sẽ cung cấp cho bạn những dữ kiện cần thiết để hiểu về sự ra đời của “Quốc gia Việt Nam”, sự kháng cự của lực lượng Việt Minh, sự tiếp nối của chế độ Việt Nam Cộng hòa đối với Quốc gia Việt Nam và sự chia cắt đất nước tại vĩ tuyến 17 hình thành hai quốc gia riêng biệt. Những dữ kiện này sẽ giúp bạn giải quyết một phần câu hỏi: “Vì sao thống nhất phải theo chế độ cộng sản?”

Phong trào dân tộc chủ nghĩa

Cho đến năm 1930, Việt Nam đã trải qua gần 50 năm đấu tranh chống Pháp. Ở khắp nơi, những người theo đuổi chủ nghĩa dân tộc, các nhà lãnh đạo chính trị, các nhà lãnh đạo tôn giáo sử dụng nhiều cách khác nhau để chống chế độ thuộc địa.

Năm 1930, các nhà lãnh đạo của Việt Nam Quốc Dân Đảng với người đứng đầu là Nguyễn Thái Học đã tổ chức bạo động lật đổ chính quyền. Tuy nhiên, cuộc khởi nghĩa không thành công, ông và hơn 12 thành viên khác bị xử tử.

Trong năm 1930 và năm 1931, tại khu vực Nghệ An, Hà Tĩnh, các nhóm cộng sản đã huy động nông dân, công nhân dùng bạo lực để lật đổ chính quyền. Phong trào này còn bắt giữ các địa chủ, chia lại ruộng đất cho người nghèo, yêu cầu cải thiện quyền lợi của công nhân.

Ở miền Nam, đạo Cao Đài của các công chức người Việt đã nhanh chóng phát triển, trở thành một thế lực chính trị đáng kể. Còn ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ, Phật giáo Hòa Hảo của Huỳnh Phú Sổ đã thu hút được một số lượng lớn nông dân nghèo. Cả hai tôn giáo này đều có quân đội riêng và tham gia tích cực vào hoạt động chính trị.

Vì sự đàn áp khốc liệt của thực dân Pháp, Trung Quốc và Hồng Kông lúc bấy giờ trở thành nơi hoạt động của nhiều nhà dân tộc chủ nghĩa người Việt. Tại Trung Quốc, những nhà hoạt động này đã tìm cách sử dụng nguồn lực của ngoại quốc để chống lại chế độ thuộc địa, ví dụ như Nguyễn Hải Thần được chính quyền Trung Hoa Quốc Dân Đảng tin tưởng. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng là nơi hoạt động của các nhà lãnh đạo cộng sản như Hồ Chí Minh, Lê Hồng Phong, Hồ Tùng Mậu.

Tuy những nhóm này có quan điểm chính trị khác nhau, cách thức hoạt động cũng khác biệt nhưng tất cả đều có chung một mục tiêu mà nhà vua lúc bấy giờ không có: đánh đuổi thực dân.

Không chỉ không có mục tiêu chống Pháp, triều đình nhà Nguyễn đã hợp tác chặt chẽ với Pháp để đàn áp các nhà hoạt động theo chủ nghĩa dân tộc. Mặt khác, vị thế vững chắc của nhà vua sẽ giữ cho những nhà hoạt động dân tộc chủ nghĩa không có cơ hội nắm quyền lãnh đạo đất nước.

Do đó, sự tồn tại, hợp tác của triều đình sẽ giúp Pháp ổn định sự cai trị của mình. Ngược lại, nếu triều đình sụp đổ, Pháp bắt buộc phải chuyển giao quyền lực cho các đảng phái chính trị của người Việt và chế độ thuộc địa sẽ nhanh chóng kết thúc. [1] Tuy nhiên, vào tháng Tám năm 1945, điều làm người Pháp lo lắng nhất đã xảy ra: Hoàng đế thoái vị.

Ám sát khắp nơi

Sự kiện hoàng đế Bảo Đại thoái vị đã mở ra một giai đoạn lịch sử phức tạp. Đất nước rơi vào khoảng trống quyền lực do Nhật đầu hàng phe Đồng minh, triều Nguyễn từ bỏ quyền lực, và Pháp chưa thiết lập lại chính quyền. Các lực lượng chính trị đã nhân cơ hội này để giành lấy quyền lực dưới danh nghĩa “giành độc lập cho Việt Nam”. Việt Minh với số lượng thành viên đông đảo đã tiến hành thanh trừng các nhóm đối lập.

Nếu để ý, bạn sẽ thấy trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1947, một loạt nhà hoạt động chính trị, lãnh đạo tôn giáo đã bị ám sát.

Năm 1945, Việt Minh xử bắn Phạm Quỳnh và Ngô Đình Khôi sau khi hai ông khuyên Bảo Đại không nên thoái vị. Những thành viên của nhóm Đệ tứ Cộng sản (một khuynh hướng chống đường lối vô sản của Stalin) như Tạ Thu Thâu, Trần Văn Thạch cũng bị Việt Minh tiêu diệt.

Những quan chức người Việt có tinh thần dân tộc cũng bị giết hại dưới cáo buộc “Việt gian” như Bùi Quang Chiêu, luật sư Dương Văn Giáo, Hồ Văn Ngà của Đảng Việt Nam Quốc gia Độc lập, v.v.

Đầu năm 1946, Việt Minh đã đồng ý thành lập một chính phủ đa đảng phái tại Hà Nội với các đại diện từ Việt Nam Cách mệnh Đồng minh hội của Nguyễn Hải Thần, Việt Nam Quốc Dân Đảng của Nguyễn Tường Tam, v.v. Mặt khác, Bảo Đại cũng đồng ý giữ vai trò cố vấn tối cao của chính phủ.

Do đó, Việt Minh lúc bấy giờ được xem là một liên minh chính trị của các nhà dân tộc chủ nghĩa. Pháp phải đàm phán với Việt Minh về vị thế mới của Việt Nam trong khối Liên hiệp Pháp.

Vào tháng Ba năm 1946, Hồ Chí Minh tạm thời đồng ý đặt Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nằm trong Liên bang Đông Dương thuộc khối Liên hiệp Pháp. [2] Chính quyết định này đã dẫn đến mâu thuẫn đổ máu giữa Việt Minh và phe đối lập. [3] Phe đối lập cho rằng Hồ Chí Minh đã bán nước cho Pháp.

Trong thời gian Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán về vị thế của Việt Nam, Việt Minh ở trong nước đã tiêu diệt lực lượng đối lập. Nhà lãnh đạo của Đại Việt Quốc Dân Đảng Trương Tử Anh bị xử tử. Nguyễn Hải Thần, Nguyễn Tường Tam và nhiều lãnh đạo khác phải rời khỏi Việt Nam.

Ở những nơi khác, lực lượng của Việt Minh thành lập chính quyền địa phương và cũng gây ra những xung đột chết người. Tại miền Nam, xung đột này đã dẫn đến sự mất tích bí ẩn của Giáo chủ Phật giáo Hòa Hảo Huỳnh Phú Sổ cùng với cái chết của hàng loạt các tín đồ Hòa Hảo được cho là có thể lên đến hàng nghìn người. [4] Một số chi phái của đạo Cao Đài cũng xảy ra mâu thuẫn tương tự với Việt Minh.

Vào tháng 12 năm 1946, sau khi đàm phán đổ vỡ và trước nguy cơ Pháp giành lại chính quyền, Hồ Chí Minh đã phát động toàn quốc kháng chiến. Xung đột giờ đây không còn giới hạn trong các lực lượng chính trị mà đã lan sang người dân, tình trạng mất an ninh diễn ra thường xuyên và rộng rãi. Đến cuối năm 1947, Bảo Đại một lần nữa được chú ý đến trước tình thế nguy nan của nước nhà.

Cựu hoàng chấp chính

Vào tháng Chín năm 1947, Pháp đã đưa ra đề nghị cuối cùng cho Việt Minh. Theo đó, Pháp đồng ý chuyển chính quyền cho Việt Minh nhưng với điều kiện Pháp sẽ kiểm soát chính sách đối ngoại và duy trì các cơ sở quân sự chiến lược của mình tại Đông Dương. [5] Mặt khác, Pháp sẽ không sáp nhập Nam Kỳ, lúc này là Cộng hòa Tự trị Nam Kỳ, vào nước Việt Nam thống nhất. Việt Minh không chấp nhận những điều khoản này, dẫn đến tình thế nan giải của Việt Nam.

Theo đó, Việt Minh chưa đủ mạnh để đánh đuổi Pháp và phía Pháp cũng không thể dập tắt sự kháng cự của người dân. Trong khi đó, sau lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến, uy tín của Hồ Chí Minh trở nên rất lớn, gần như không có nhà lãnh đạo nào có thể sánh nổi, ngoại trừ một người.

Vào tháng Chín năm 1947, một nhóm nhà lãnh đạo chính trị gồm 30 người, trong đó có Nguyễn Hải Thần, Nguyễn Tường Tam, đại diện các giáo phái Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo đã tham gia một hội nghị ở Hồng Kông để mời cựu hoàng trở về lãnh đạo đất nước. [6]

Đối với Pháp, Bảo Đại được xem là giải pháp khả dĩ nhất. Cựu hoàng có thể đứng ra thành lập một chính phủ phi đảng phái của nước Việt Nam độc lập. Việc này có thể làm suy yếu phong trào kháng chiến giành độc lập đang dâng cao của Việt Minh. Mặt khác, việc Bảo Đại trở về lãnh đạo đất nước cũng sẽ giúp Pháp kiềm chế sự trỗi dậy của lực lượng thứ ba. Đó là những lãnh đạo theo chủ nghĩa dân tộc, vừa chống Pháp, vừa chống Việt Minh.

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 1950 của Ellen J. Hammer cho rằng Bảo Đại lúc bấy giờ cần tạo ra lý do hợp lý để trở về lãnh đạo đất nước, vì trước đó ông đã thoái vị, rời khỏi Việt Nam và nay lại trở về nước trên vai của người Pháp. [7] Và để giải quyết vấn đề này, Bảo Đại cần đạt được nhiều thỏa thuận hơn với phía Pháp mà không nhất thiết phải hy sinh mạng người như cách làm của Việt Minh.

Tới tháng Sáu năm 1948, tại Vịnh Hạ Long, trước sự chứng kiến của Bảo Đại, Pháp đã công nhận nền độc lập và sự thống nhất của Việt Nam dưới sự điều hành của Chính phủ Trung ương Lâm thời do tướng Nguyễn Văn Xuân làm thủ tướng. Đổi lại, Việt Nam sẽ nằm trong khối Liên hiệp Pháp.

Trong gần một năm kế tiếp, cựu hoàng Bảo Đại đã đàm phán với Pháp về những điều khoản cụ thể của nền độc lập và sự thống nhất của Việt Nam. Cuối cùng, Pháp đã đồng ý với Bảo Đại nhiều điều khoản mà trước đó họ chưa từng chấp nhận đối với Hồ Chí Minh, bao gồm vấn đề sáp nhập Cộng hòa Tự trị Nam Kỳ vào nước Việt Nam thống nhất. [8]

Bảo Đại trở về nước vào tháng Tư năm 1949. Ngày 14/6, Quốc gia Việt Nam, bao gồm cả ba miền, đã ra đời với một lá cờ chung: cờ vàng ba sọc đỏ.

Quốc gia Việt Nam

Sau khi Quốc gia Việt Nam ra đời, Bảo Đại có hai nhiệm vụ chính phải đảm nhiệm. Thứ nhất là thành lập chính phủ lâm thời để tiến tới tổng tuyển cử. Thứ hai là thành lập quân đội quốc gia. Cả hai nhiệm vụ này đều rất khó khăn.

Sau khi Quốc gia Việt Nam ra đời, Pháp vẫn kiểm soát việc bổ nhiệm quan chức chính phủ. Hầu hết các quan chức được bổ nhiệm là người thân Pháp và không đại diện cho bất kỳ đảng phái nào. Bên cạnh đó, chính quyền của Bảo Đại cũng khó thu hút được các lãnh đạo chính trị có năng lực, vì những người này không muốn đứng vào một chính phủ thân Pháp.

Có nhiều lý do khiến Pháp cố trụ lại Đông Dương, ví dụ như bảo vệ lợi ích của các cơ sở thương mại của Pháp. Tuy nhiên, lý do lớn nhất chính là lo ngại Việt Nam sẽ bị biến thành một nước cộng sản. Việc Pháp đồng ý nhượng bộ Bảo Đại nhiều điều khoản cũng xuất phát từ lý do này.

Mối đe dọa của lực lượng cộng sản lúc này không còn chỉ là dự đoán mà đã thành sự thật, điển hình là cuộc xung đột Liên Triều đã chia tách bán đảo này thành hai đất nước là Triều Tiên và Hàn Quốc. Các nguồn tin lúc bấy giờ đều tin rằng Đông Dương sẽ là điểm khởi đầu cho chiến dịch xâm chiếm của Liên Xô và Trung Quốc tại Đông Nam Á. Nếu Đông Nam Á rơi vào tay cộng sản, toàn bộ lợi ích của các phương Tây ở khu vực này sẽ bị ảnh hưởng.

Một bài báo vào tháng 12 năm 1950 cho biết hàng nghìn quân nhân của Hồ Chí Minh đã tốt nghiệp các khóa đào tạo quân sự do cố vấn Liên Xô tại Trung Quốc giảng dạy. Quân đội của Hồ Chí Minh lúc bấy giờ có khoảng 100.000 người với vũ khí hiện đại do Trung Quốc cung cấp miễn phí. Trong khi đó, Quân đội Quốc gia của Bảo Đại chỉ có khoảng 50.000 người, khiến Pháp phải duy trì 100.000 quân của mình. [9]

Cũng vì lo ngại sự bành trướng của cộng sản, Mỹ bắt đầu tham gia vào vấn đề Đông Dương. Vào tháng Sáu năm 1950, Mỹ đã dành khoản viện trợ kinh tế 23,5 triệu đô-la cho ba nước Đông Dương. [10] Một chương trình viện trợ quân sự cho quân đội Pháp và quân đội của Bảo Đại cũng bắt đầu.

Sự kết thúc của cựu hoàng

Năm 1951, Hồ Chí Minh cho tái lập Đảng Cộng sản Đông Dương dưới tên gọi mới là Đảng Lao động Việt Nam. Đến cuối năm 1953, quân số của Việt Minh ước tính khoảng 300.000 người, nhiều hơn quân đội Pháp. Cao ủy Pháp tại Đông Dương Jean Letourneau cho biết mỗi tháng Việt Minh nhận khoảng 500 tấn hàng tiếp tế từ Trung Quốc. [11]

Vào lúc này, Mỹ cũng xác định lập trường vững chắc của mình là không thể để mất Đông Dương vào tay cộng sản. Đến năm 1953, Mỹ đã đổ vào Việt Nam khoảng 1 tỷ đô-la. Tuy nhiên, việc thực hiện các kế hoạch hiện đại hóa quân sự đối với chính quyền Bảo Đại chỉ mới bắt đầu. [12]

Vào tháng Tư năm 1953, Pháp mới bắt đầu kế hoạch nâng quân đội của chính quyền Bảo Đại lên 200.000 người. [13] Bảo Đại cho biết vấn đề lớn nhất đối với quân đội của ông không phải là quân số mà là trang thiết bị quân sự cùng với việc huấn luyện và đào tạo. Ông cũng nói rằng quân đội Quốc gia và quân đội Pháp vẫn chưa đủ mạnh để thực hiện một cuộc tiến công toàn diện. [14]

Tuy nhiên, vào cuối năm 1953, Pháp đã dựng một tiền đồn quân sự nằm giữa khu vực Tây Bắc Việt Nam và biên giới Lào. Tiền đồn này được cho là sẽ ngăn chặn khả năng Bắc Việt sử dụng một khu vực chiếm đóng rộng lớn tại phía Bắc của Lào, kết hợp với khu vực mà Việt Minh vừa kiểm soát được ở Tây Nguyên, để đe dọa đến các tỉnh Trung Bộ của Việt Nam. Tiền đồn này chính là chiến trường Điện Biên Phủ. [15]

Việt Minh cũng xác định được tầm quan trọng của mặt trận Điện Biên Phủ và quyết định dốc toàn bộ nguồn lực vào mặt trận này. Hồ Chí Minh quyết định biến năm 1954 trở thành năm quyết định của cuộc kháng chiến. Chiến trường Điện Biên Phủ diễn ra trong 55 ngày đêm. Việt Minh với sự viện trợ quân sự của Trung Quốc đã giành được thắng lợi.

Tại Hội nghị Geneva, sau tám năm chiến tranh đẫm máu, các bên đã thống nhất quyết định đình chiến. Cũng trong hội nghị này, nhằm bảo đảm an ninh cho Trung Quốc và tránh vướng vào một cuộc chiến đầy tổn thất như Chiến tranh Triều Tiên, Bắc Kinh đề xuất tạm thời chia cắt Việt Nam tại vĩ tuyến 17, tạo thành hai vùng tập kết quân sự. Giải pháp cuối cùng được đưa ra là việc chia cắt này sẽ diễn ra trong hai năm và kết thúc bằng một cuộc tổng tuyển cử trên cả nước Việt Nam. [16]

Về phía Bắc Việt, Hồ Chí Minh và các đồng chí phải chấp nhận mong muốn của Bắc Kinh. Một phần lý do là nhằm nhanh chóng tái thiết đất nước sau nhiều năm chiến tranh, cải thiện đời sống cho người dân. Mặt khác, Bắc Việt tự tin rằng trong hai năm sẽ không có đảng phái nào ở miền Nam có thể cạnh tranh trong cuộc tổng tuyển cử với Đảng Lao động của Hồ Chí Minh.

Tuy nhiên, cuộc tổng tuyển cử đó không diễn ra như dự kiến. Mỹ quyết định tăng cường vai trò của mình tại Đông Dương nhằm ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản tràn xuống Đông Nam Á. Những hoạt động viện trợ trước đó của Mỹ đối với chính quyền Bảo Đại đã giúp Washington tiếp tục có lý do can thiệp vào vấn đề Việt Nam.

Vào tháng Sáu năm 1954, Bảo Đại bổ nhiệm Ngô Đình Diệm làm thủ tướng. Ngô Đình Diệm là một người chống Pháp và chống cộng, do đó ông nhanh chóng giành được sự ủng hộ chính trị. Mỹ cũng ủng hộ Ngô Đình Diệm trong cuộc chiến chống cộng sản.

Ngày 23/10/1955, Bảo Đại bị phế truất trong một cuộc trưng cầu dân ý. Ngày 26/10/1955, Quốc gia Việt Nam được đổi tên thành Việt Nam Cộng hòa với Ngô Đình Diệm giữ chức tổng thống. Từ đó, ngày 26 tháng 10 hàng năm trở thành Ngày Quốc khánh của Việt Nam Cộng hòa.