Vụ kiện dân sự có thể biến thành vụ án hình sự như thế nào?

Nhân vụ Vingroup khởi kiện dân sự các cá nhân và tổ chức chỉ trích, ở kỳ trước, tôi có tỏ lòng ủng hộ xu hướng giải quyết tranh chấp về ngôn luận theo con đường dân sự, và coi đó là dấu hiệu đáng hoan nghênh của văn hóa pháp lý Việt Nam. [1][2]

Mặc dù vậy, chớ nên nghĩ rằng những vụ án dân sự này không thể chuyển thành án hình sự. 

Nếu như Bộ luật Hình sự đã nhọc lòng bày binh bố trận đến tận bốn điều luật để làm lưới bắt các cá nhân vi phạm, thì ngược lại, các vi phạm về ngôn luận không hề được minh thị trong Bộ luật Dân sự năm 2015. 

Chiếu theo Bộ luật Dân sự, chỉ có thể thấy một điểm rất nhỏ cho vấn đề ngôn luận, đó là tại Điều 34 về quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín – được xếp vào nhóm quyền nhân thân. Từ đó, tòa có thể áp dụng cơ chế bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng chiếu theo Điều 584 (căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại) và Điều 592 (thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm).

Có mặt cả trong luật dân sự lẫn hình sự, hành vi phát ngôn có bản chất pháp lý “lai” – phân thân ra ở cả hai khung trời luật khác nhau.

Và, với tính chất và mức độ nào thì bồi thường dân sự và tính chất, mức độ nào thì khép tội hình sự? Hoàn toàn không có quy định nào trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Chỉ biết rằng nhắc đến “phát ngôn sai sự thật” và “vu khống” người ta nghĩ ngay đến Điều 156, 331 Bộ luật Hình sự như một tập quán ăn sâu vào văn hóa pháp lý của người dân.

Và tai hại nhất là khi nó cũng ăn sâu vào tập quán vận hành của hệ thống tư pháp.