Hiểu về hiến pháp - Phần 1: Vì sao một nhà nước cần đến hiến pháp?

Phần lớn các bản hiến pháp hiện đại mô tả các nguyên tắc cơ bản của nhà nước, cấu trúc và quy trình làm việc của chính phủ, cũng như các quyền cơ bản của công dân trong khuôn khổ một đạo luật tối cao, với những quy định không thể bị thay đổi đơn phương bởi một đạo luật thông thường.

Đạo luật tối cao này thường được gọi là hiến pháp.

Nội dung và bản chất của một bản hiến pháp cụ thể, cũng như mối quan hệ của nó với phần còn lại của hệ thống pháp luật và trật tự chính trị, có sự khác nhau đáng kể giữa các quốc gia. Do đó, không có một định nghĩa chung nào về hiến pháp được công nhận một cách phổ quát và không gây tranh cãi.

Tuy nhiên, bất kỳ định nghĩa thực tế nào về hiến pháp được chấp nhận rộng rãi cũng sẽ mô tả nó như một tập hợp các quy tắc pháp lý - chính trị nền tảng, với những đặc điểm phổ biến sau:

Có tính ràng buộc đối với tất cả mọi người trong nhà nước, bao gồm cả các cơ quan lập pháp thông thường;

Liên quan đến cấu trúc và hoạt động của các thiết chế trong chính phủ, các nguyên tắc chính trị và quyền của công dân;

Dựa trên tính chính danh rộng rãi trong công chúng;

Khó bị thay đổi hơn so với luật thông thường (ví dụ: cần có đa số hai phần ba phiếu bầu hoặc trưng cầu dân ý); và

Ở mức tối thiểu, đáp ứng được các tiêu chí được quốc tế công nhận về một hệ thống dân chủ xét trên các phương diện về đại diện và quyền con người.

Các chức năng của một bản hiến pháp

Hiến pháp có thể tuyên bố và xác định ranh giới của một cộng đồng chính trị.

Những ranh giới này có thể là về lãnh thổ (xác định biên giới địa lý của một quốc gia, cũng như đưa ra các tuyên bố về các quyền lãnh thổ hoặc ngoài lãnh thổ khác) hay là về cá nhân (đưa ra định nghĩa về quyền công dân). Do đó, hiến pháp thường phân biệt giữa thành viên của cộng đồng chính trị và những người không thuộc về cộng đồng đó.

Hiến pháp có thể tuyên bố và xác định bản chất cũng như quyền lực của cộng đồng chính trị.

Những bản hiến pháp thường tuyên bố về các nguyên tắc và giả định cơ bản của nhà nước, cũng như nền tảng chủ quyền của nhà nước đó.

Ví dụ, Hiến pháp Pháp tuyên bố rằng: “nước Pháp là một nhà nước cộng hòa không thể chia cắt, [là nhà nước] thế tục, dân chủ và xã hội” và rằng: “chủ quyền quốc gia thuộc về nhân dân, những người thực thi quyền đó thông qua các đại diện của mình và các cuộc trưng cầu dân ý.

Hiến pháp Ghana (1992) quy định rằng: “chủ quyền của Ghana thuộc về nhân dân Ghana, các quyền lực của chính phủ được thực thi nhân danh và vì phúc lợi của họ.”

Hiến pháp có thể thể hiện bản sắc và các giá trị của một cộng đồng quốc gia.

Là công cụ xây dựng quốc gia, hiến pháp có thể quy định quốc kỳ, quốc ca và các biểu tượng khác, đồng thời đưa ra những tuyên bố về các giá trị, lịch sử và bản sắc của quốc gia.

Hiến pháp có thể tuyên bố và xác định các quyền và nghĩa vụ của công dân.

Hầu hết các bản hiến pháp đều bao gồm một tuyên ngôn về các quyền cơ bản được áp dụng cho công dân. Ở mức tối thiểu, các quyền này bao gồm những quyền tự do dân sự cơ bản, cần thiết cho một xã hội cởi mở và dân chủ (ví dụ: quyền tự do tư tưởng, ngôn luận, lập hội và hội họp; quyền được xét xử công bằng và quyền tự do khỏi việc bắt giữ tùy tiện hoặc trừng phạt trái pháp luật).

Nhiều bản hiến pháp còn mở rộng hơn mức tối thiểu này để bao gồm các quyền xã hội, kinh tế và văn hóa, hoặc các quyền tập thể cụ thể của các cộng đồng thiểu số. Một số quyền có thể được áp dụng cho cả công dân và người không phải là công dân, chẳng hạn như quyền được không bị tra tấn hoặc ngược đãi về thân thể.

Hiến pháp có thể thiết lập và điều chỉnh các thiết chế chính trị của cộng đồng.

Hiến pháp xác định các cơ quan của chính quyền, quy định về cơ cấu, quyền hạn và chức năng của chúng, đồng thời điều chỉnh mối quan hệ giữa các cơ quan này. Gần như tất cả các bản hiến pháp đều thiết lập ba nhánh quyền lực: lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Ngoài ra, hiến pháp còn có thể quy định về vai trò của nguyên thủ quốc gia mang tính biểu tượng, các cơ quan bảo đảm tính liêm chính của quá trình chính trị (ví dụ: ủy ban bầu cử), và các cơ quan bảo đảm trách nhiệm giải trình và tính minh bạch của những người nắm quyền (ví dụ: cơ quan thanh tra hoặc tổng kiểm soát).

Các quy định về thiết chế thường bao gồm những cơ chế để phân bổ quyền lực một cách dân chủ và chuyển giao quyền lực một cách hòa bình (ví dụ: thông qua bầu cử), cũng như để kiềm chế và loại bỏ những người lạm dụng quyền lực hoặc đã mất lòng tin của nhân dân (ví dụ: thủ tục luận tội).

Hiến pháp có thể phân chia hoặc chia sẻ quyền lực giữa các cấp chính quyền khác nhau hoặc giữa các cộng đồng cấp dưới của nhà nước.

Nhiều bản hiến pháp thiết lập các cơ chế liên bang, bán liên bang hoặc phi tập trung nhằm chia sẻ quyền lực giữa các tỉnh, vùng hoặc các cộng đồng khác dưới cấp nhà nước.

Những cơ chế này có thể được xác định theo yếu tố địa lý (như trong hầu hết các nhà nước liên bang, ví dụ: Argentina, Canada hoặc Ấn Độ), hoặc được xác định theo các cộng đồng văn hóa hay ngôn ngữ (ví dụ: Hiến pháp Bỉ năm 1994, thiết lập các cộng đồng ngôn ngữ tự trị bên cạnh các vùng địa lý).

Hiến pháp có thể tuyên bố bản sắc tôn giáo chính thức của nhà nước và xác định ranh giới trong mối quan hệ giữa quyền lực tôn giáo và thế tục.

Điều này đặc biệt quan trọng ở những xã hội nơi bản sắc tôn giáo và bản sắc dân tộc có mối liên hệ chặt chẽ, hoặc ở những nơi mà luật tôn giáo từ lâu đã đóng vai trò quyết định trong các vấn đề nhân thân hoặc trong việc giải quyết tranh chấp giữa công dân.

Hiến pháp có thể cam kết nhà nước theo đuổi những mục tiêu xã hội, kinh tế hoặc phát triển nhất định. Cam kết này có thể được thể hiện dưới hình thức các quyền kinh tế - xã hội, những quyền mà tòa án có thể thực thi, cùng các nguyên tắc chỉ đạo mang tính ràng buộc chính trị đối với chính phủ, hay các tuyên bố khác thể hiện cam kết hay ý chí của nhà nước.

Hiến pháp trong giao điểm giữa đời sống pháp lý, xã hội và chính trị

Là hệ thống văn kiện mang tính pháp lý, chính trị và xã hội, hiến pháp nằm ở giao điểm giữa hệ thống pháp luật, hệ thống chính trị và đời sống xã hội.

Hiến pháp với tư cách là công cụ pháp lý

Một bản hiến pháp “ràng buộc quyền lực với công lý”. [1] Nó buộc quyền lực phải vận hành theo những thủ tục có thể dự đoán được. Nó duy trì nền pháp quyền và đặt ra các giới hạn đối với tính tùy tiện của quyền lực. Hiến pháp là luật tối cao của quốc gia, và nó đặt ra các tiêu chuẩn mà các đạo luật thông thường phải tuân theo.

Hiến pháp với tư cách là tuyên ngôn xã hội

Hiến pháp thường cố gắng, ở những mức độ khác nhau, vừa phản ánh vừa định hình xã hội, chẳng hạn bằng cách thể hiện bản sắc và khát vọng chung (hiện có hoặc mong muốn đạt được) của nhân dân, hoặc bằng cách tuyên bố các giá trị và lý tưởng được chia sẻ. Những quy định như vậy thường được tìm thấy trong lời nói đầu và các tuyên bố mở đầu, nhưng cũng có thể xuất hiện trong các lời tuyên thệ, phương châm, hoặc trên quốc kỳ và các biểu tượng khác được hiến pháp quy định.

Các điều khoản nội dung khác của hiến pháp - đặc biệt là những điều liên quan đến các quyền kinh tế - xã hội, chính sách văn hóa hoặc ngôn ngữ, hay giáo dục - cũng có thể thuộc về loại hình này. [2]

Hiến pháp với tư cách là công cụ chính trị

Hiến pháp quy định các thiết chế ra quyết định của một quốc gia: hiến pháp “xác định quyền lực tối cao”, “phân bổ quyền lực theo cách dẫn đến việc ra quyết định hiệu quả” và “cung cấp khuôn khổ cho cuộc đấu tranh chính trị liên tục”. [3]

Các quy định mang tính chính trị cho biết cách thức mà các cơ quan nhà nước (như quốc hội, cơ quan hành pháp, tòa án, nguyên thủ quốc gia, chính quyền địa phương, các cơ quan độc lập, v.v.) được hình thành, quyền hạn của họ, và cách họ tương tác với nhau.

Hoàng Mai tuyển chọn và chuyển ngữ từ International IDEA, Constitution-Building Primer 1 , “ What is a Constitution? Principles and concepts ,” 2014.

Hiến pháp dân chủ ngăn độc đảng như thế nào? Hiến pháp Việt Nam là một trong năm bản hiến pháp hiếm hoi còn quy định quyền lãnh đạo của một đảng: không quy định đảng lãnh đạo phải là đảng duy nhất được tồn tại, nhưng cũng không có điều khoản cho phép (lẫn cấm) thành lập các đảng khác.