“Hình khi bị bắt”: Chỉ tạm giam, có đáng bị bêu hình ảnh?

Chuỗi bài về “hình khi bị bắt”

“Hình khi bị bắt”: Chỉ tạm giam, có đáng bị bêu hình ảnh?

Mấy năm qua ở Việt Nam, có không ít người nổi tiếng, doanh nhân, hoa hậu bị bắt. Những bức ảnh cảnh sát chụp họ không chỉ bị đăng trên báo, mà còn được truyền tay nhau trên các trang thông tin điện tử, các kênh mạng xã hội.

“Hình khi bị bắt”: Khi “tội ác” được gắn cho khuôn mặt

Hình khi bị bắt chưa bao giờ chỉ phục vụ chức năng nhận diện tội phạm.

Hình khi bị bắt ra đời như thế nào?

Những bức ảnh cảnh sát đầu tiên mà người ta có thể tìm thấy được chụp vào năm 1843 ở Brussels (Bỉ) không lâu sau ngày máy ảnh ra đời. Thể thức chụp ảnh tội phạm này nhanh chóng được cảnh sát Anh học hỏi, áp dụng, thậm chí họ còn mạnh tay thuê các thợ ảnh chuyên nghiệp đến hỗ trợ. 

Ban đầu, hình khi bị bắt chỉ được sử dụng như một công cụ giúp các cảnh sát quen mặt với tội phạm. [3] Nhưng không lâu sau đó, các nhà tù bắt đầu chụp ảnh có hệ thống tất cả các tù nhân để bổ sung vào hồ sơ lưu trữ nhằm tránh việc mạo danh. 

Năm 1854, chính quyền Thụy Sĩ lần đầu tiên phát tán ảnh tội phạm ra công chúng, khởi nguồn cho việc phổ biến những tấm áp phích “truy nã” ở miền Tây nước Mỹ những năm 1860. [4]

Một cột mốc đáng nhớ trong lịch sử hình khi bị bắt là vào năm 1858, Sở Cảnh sát New York đã tổ chức triển lãm “thư viện tội phạm” (Rogues gallery) mở cửa cho công chúng vào xem. [5] Khác với mục đích ban đầu của hình khi bị bắt chỉ là để nhận diện tội phạm, triển lãm này biến những bức ảnh chụp phạm nhân thành công cụ để nhục mạ và làm trò tiêu khiển cho công chúng. Tuy vậy, xu hướng này nhanh chóng lan rộng ra khắp thế giới, các thư viện tương tự lần lượt được mở ở Đức (1864), Nga (1867) và Anh (1860). 

Kỹ thuật chụp ảnh cảnh sát bao gồm ảnh chính diện và góc nghiêng, đi kèm với mô tả ngắn về tội phạm như chúng ta thấy ngày nay được Alphonse Bertillon giới thiệu vào cuối những năm 1880. Bảo tàng nghệ thuật Metropolitan vẫn còn lưu trữ các bức ảnh cảnh sát chụp bởi Bertillon gần 200 năm trước. [6] Dần dà, hình khi bị bắt trở thành một tiêu chuẩn trong nghiệp vụ cảnh sát và công pháp hình sự. 

Sẽ không có quá nhiều tranh cãi nếu những bức hình này được giữ và luân chuyển trong hệ thống hành pháp nhằm phục vụ mục đích điều tra và truy bắt tội phạm. Nhưng ngày nay, công khai hình khi bị bắt trở thành một thực hành phổ biến, đến nỗi mỗi khi đọc xem tin tức về một vụ bắt giam mà thiếu đi hình người bị bắt, công chúng ắt không khỏi cảm thấy hụt hẫng. Nhưng khi thử đặt mình vào vị trí của người bị bắt khi bị công khai hình ảnh do cảnh sát chup, có lẽ mỗi người sẽ còn có nhiều thứ hơn để nghĩ. 

Dưới đây, người viết sẽ trình bày ba điểm bất cập về thông lệ công khai hình khi bị bắt, để độc giả cùng suy ngẫm về tính hợp lý hay bất hợp lý của thông lệ này.

Thứ nhất, bị bắt nhưng chưa phải là tội phạm.

Hình khi bị bắt được chụp ngay sau khi bị can bị bắt, tức là người này chưa trải qua một quá trình điều tra chính thức mà chỉ mới bị bắt vì tình nghi phạm tội. 

Bạn có thể nghĩ, trước lúc đi bắt người thì người ta cũng phải có căn cứ chứ? Bạn nói đúng. Bắt giữ một người không phải là chuyện tùy tiện. Bắt giam (hay tạm giam), theo Điều 119 Bộ luật Hình sự 2015, là biện pháp ngăn chặn hình sự dành cho những người nghi là thực hiện các hành vi phạm tội hình sự. 

Muốn bắt giữ người thì phải có lệnh bắt giữ của viện kiểm sát ban hành hoặc phê chuẩn. Trong trường hợp khẩn cấp (phạm tội quả tang) thì không cần nhưng phải có lệnh tạm giam sau đó 12 tiếng. Do đó, về cơ bản cơ quan điều tra đã phải thu thập được một số bằng chứng buộc tội nhất định mới “dám” đi bắt người.

Nhưng bị bắt thì cũng chỉ là nghi phạm, bị can (người bị khởi tố) hay bị cáo (người bị đưa ra xét xử) tức là người bị tình nghi phạm tội chưa phải là người phạm tội. Biện pháp tạm giam chỉ là hạn chế các quyền tự do như đi lại để (1) ngăn chặn hành vi vi phạm nếu có xảy ra và (2) là để phục vụ quá trình điều tra. Người bị bắt giam vẫn được hưởng các quyền công dân khác và chưa bị xem như người phạm tội. Có phạm tội hay không thì phải qua quá trình điều ra và xét xử. Một người chỉ được coi là phạm tội khi có phán quyết có hiệu lực của tòa án. 

Thứ hai, nếu người bị bắt mà oan thì sao? 

Người phạm tội thật mà trông thấy hình ảnh chụp mình lúc bị bắt được công khai chia sẻ thì đau một, nhưng với người bị bắt oan thì ắt phải đau gấp mười. 

Người đọc có thể nghĩ, nhưng oan sai có thường xảy ra đâu? Chánh án TAND Tối cao chẳng phải vừa tuyên bố nhiệm kỳ vừa qua “chưa phát hiện” án oan đấy sao? [7]

Nhưng thực tế, ở Việt Nam, không thiếu những vụ oan sai, thậm chí có những vụ oan sai chấn động như vụ ông Huỳnh Văn Nén, Hàn Đức Long. Dưới áp lực thành tích và yêu cầu phải phá án nhanh chóng, công an có thể sơ sẩy mà bắt nhầm, hoặc thậm chí có thể cố tình bắt nhầm, rồi dùng nhục hình ép người bị bắt nhận tội. 

Năm 2013 có một vụ án khác gây chấn động tỉnh Sóc Trăng. Sáu thanh niên bị bắt giam vì tình nghi giết một người tài xế xe ôm tên D. Hai người trong số đó từng có tiền án. [8] Vụ việc dường như đã có kết quả điều tra chính thức khi sáu thanh niên đã nhận tội, thậm chí đã gửi xong hồ sơ lên Bộ Công an và chuẩn bị đưa ra xét xử thì hai người phụ nữ trẻ đến đầu thú nhận là đã giết ông D. Cơ quan điều tra sau đó phát hiện ra do bị bị đánh đập, bị dùng nhục hình dã man trong trại vì công an muốn “lập công” sớm nên sáu người bị bắt oan mới thú tội. [9]

Do đó, bị bắt thôi (dù dựa trên bằng chứng) cũng chưa thể kết luận được gì. Thậm chí điều tra xong rồi, vào tù rồi mà nhiều chục năm sau, qua rất nhiều nỗ lực minh oan của gia đình, thì người bị oan mới có thể lấy lại được tiếng trong sạch. 

Nhưng nghĩ mà xem, hình chụp lúc bị bắt của sáu người trên nếu lỡ nhìn hơi có vẻ bặm trợn, lại bị phát tán rộng khắp trên cõi mạng, chịu dèm pha của dân mạng và bị đánh giá phải quấy của các “quan tòa online” cùng với áp lực từ đám đông, thì giờ đây sáu người họ chắc đã phải vào tù được gần chục năm không chừng. 

Thứ ba, hình khi bị bắt khi được công khai có thể bị lợi dụng nhằm mục đích trục lợi. 

Hình khi bị bắt không phải là bức ảnh bạn chụp vui cùng với gia đình lúc đi chơi, hay bức ảnh selfie nhấp trăm lần mới lấy được một. Hình khi bị bắt ghi lại một trong những thời khắc xấu hổ và dễ bị tổn thương nhất của đời người. 

“Một bức ảnh hơn ngàn lời nói,” những bức hình khi bị bắt gói gọn người ta vào trong một khung hình và những chi tiết về hành vi phạm tội. Khi nhìn vào hình trợ lý “tổng tài” Nguyễn Long Vũ bị bắt vì đánh người, chẳng ai quan tâm đến anh này xuất thân ra sao, đã trải qua những gì, vì sao lại nghe lời đi đánh người mà không suy xét. [10] Thứ mà mọi người quan tâm là giờ đây đã thấy rõ khuôn mặt của kẻ đánh người và hả hê khi thấy người đó chuẩn bị “lãnh án”.

Do đó, chẳng ai muốn sự nhục nhã của mình bị người khác đưa ra làm trò tiêu khiển. Hiểu rõ tâm lý này, các trang mạng bắt đầu thương mại hóa hình khi bị bắt, và chỉ gỡ xuống sau khi được đút cho một khoản tiền. 

Vấn đề này chưa thấy xuất hiện ở Việt Nam, nhưng lại rất rầm rộ ở Mỹ. Những bức hình khi bị bắt được “lưu trữ” ở các chuyên trang, nổi tiếng nhất là mugshots.com. Để gỡ xuống, người bị đăng hình cần đóng một khoản phí khoảng $178 đến $399 (theo một khảo sát năm 2013) tùy vào loại tội phạm mà người này mắc. Thế nhưng cũng không đơn giản vậy. Vài ngày sau, hình ảnh của họ có thể lại xuất hiện trên một trang mạng khác. [11]

Ngành công nghiệp kiếm tiền dựa vào sự nhục nhã này đã bị lên án rầm rộ ở Mỹ. Thế nhưng, những tranh cãi về đâu là giới hạn giữa quyền được biết của công chúng và quyền riêng tư của mỗi cá nhân vẫn đang được đặt ra và tựa hồ chưa ngã ngũ. 

Ở Việt Nam, ngành công nghiệp này may mắn là vẫn chưa xuất hiện. Ấy thế, khi nhìn vào cách mà người dân phản ứng với “tổng tài” chỉ tay đánh người, lũ lượt check-in chiếc ghế “tổng tài” ngồi rồi hả hê so sánh gia thế với người bị đánh, thì triển vọng mà ngành công nghiệp này trong tương lai sẽ có mặt ở Việt Nam ắt không hề nhỏ.