Việc Timor-Leste gia nhập gia đình ASEAN là thời cơ tốt để tổ chức tiến hành các cải cách về cơ chế ra quyết định, tăng ngân sách, và sáng tạo hơn để đẩy nhanh tốc độ ra chính sách.
Phép thử Timor-Leste bắt đầu
Tháng 10/1025 đánh dấu một cột mốc lịch sử khi Timor-Leste chính thức trở thành thành viên thứ 11 của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Quyết định này đã khép lại gần 14 năm nỗ lực miệt mài của quốc gia trẻ nhất châu Á, đồng thời mở ra trang mới cho tổ chức khu vực mà bấy lâu vẫn tự hào với “ASEAN Way” (phương cách ASEAN) – mô hình ra quyết định dựa trên sự đồng thuận tuyệt đối, không can thiệp nội bộ, và ưu tiên giải quyết xung đột dựa trên cách tiếp cận cá nhân hơn là chính thức. [1]
Song, chính sự kiện tưởng chừng mang tính biểu tượng ấy lại đang trở thành một phép thử lớn cho bản sắc và năng lực thể chế của ASEAN. Với một Timor-Leste có dân số chỉ hơn 1,4 triệu người, quy mô kinh tế chỉ khoảng 2 tỷ USD và phụ thuộc vào dầu khí, thì việc gia nhập là cơ hội lớn cho quốc gia này để mở cửa và tiếp cận thị trường 3,8 nghìn tỷ USD của ASEAN. [2]
Còn với ASEAN, việc mở rộng thành viên mang ý nghĩa sâu xa hơn, và có thể không “dễ thở” chút nào. Sự kiện kết nạp này đã phơi bày giới hạn của “ASEAN Way” – mô hình vốn đã giúp duy trì tính ổn định của tổ chức suốt sáu thập niên qua (ASEAN chính thức được thành lập vào năm 1967). Giờ đây, tổ chức này đã bắt đầu bộc lộ sự chậm nhịp trước những biến động toàn cầu, đặc biệt là trong bối cảnh sự đa dạng nội khối ngày càng lớn.
Sự lỗi thời của nguyên tắc “đồng thuận” và tư duy “không can thiệp”
Nguyên tắc đồng thuận từng là nền tảng thành công của ASEAN. Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, nguyên tắc này đã giúp các nước Đông Nam Á – vốn đa dạng về thể chế – tránh nguy cơ xung đột, duy trì đối thoại, và bảo đảm tính tự chủ của khu vực.
