Nếu một ngày đẹp trời Việt Nam trở thành quốc gia dân chủ thì nước ta nên theo mô hình nào? Liệu đó sẽ là dân chủ đại nghị như ở Nhật Bản hay Đức, nơi đảng lớn nhất trong quốc hội chọn ra thủ tướng; hay là tổng thống chế như ở Hoa Kỳ, nơi người dân trực tiếp bầu ra tổng thống – người vừa là nguyên thủ quốc gia, vừa là người đứng đầu chính phủ?
Một câu hỏi khác cũng quan trọng không kém: hệ thống bầu cử nên được thiết kế ra sao để vừa tránh tình trạng một hoặc hai đảng độc chiếm quyền lực, vừa ngăn ngừa sự phân mảnh chính trị do có quá nhiều đảng nhỏ?
Để tìm lời giải cho những câu hỏi này, việc tham khảo mô hình chính thể và hệ thống bầu cử của các quốc gia có nền quản trị tiên tiến là điều cần thiết.
Làm sao để đánh giá tính hiệu quả của một chính thể?
Bộ Chỉ số Quản trị Toàn cầu (Worldwide Governance Indicators) là bộ tiêu chí đánh giá chất lượng quản trị nhà nước của hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong đó, năm tiêu chí sau phản ánh rõ chất lượng thể chế và hiệu quả hoạt động của chính phủ: [1]
- Tiếng nói và Trách nhiệm giải trình (Voice and Accountability): Thước đo cho thấy người dân có thật sự được cất tiếng nói, tham gia vào đời sống chính trị và chọn ra người cầm quyền đại diện cho mình hay không.
- Hiệu quả quản trị (Government Effectiveness): Đo lường năng lực cung cấp dịch vụ công và thực thi chính sách.
- Chất lượng quy chế (Regulatory Quality): Xem xét tính minh bạch và hiệu quả của hệ thống quy phạm pháp luật.
- Thượng tôn pháp luật (Rule of Law): Đánh giá khả năng thực thi pháp luật, tuân thủ hợp đồng và liệu pháp luật có được áp dụng công bằng cho tất cả mọi người hay không.
- Kiểm soát tham nhũng (Control of Corruption): Đo lường khả năng ngăn chặn việc lạm dụng quyền lực công vì lợi ích cá nhân.
Phần tiếp theo sẽ trình bày 22 quốc gia được đánh giá cao về năm tiêu chí quản trị nhà nước, sắp xếp theo tổng điểm từ cao xuống thấp. [2]
So sánh mô hình chính thể và hệ thống bầu cử của 22 quốc gia hàng đầu
Để cung cấp cái nhìn toàn diện, bảng dưới đây sẽ trình bày thông tin về hệ thống bầu cử, quy tắc bầu cơ quan lập pháp, số lượng đảng có thực quyền trong nghị viện (number of effective parliamentary parties) và mô hình chính thể (mối quan hệ giữa hành pháp và lập pháp) của từng quốc gia.
Ở cột quy tắc bầu cơ quan lập pháp, người viết giữ nguyên các thuật ngữ tiếng Anh để bạn đọc dễ tra cứu. Dưới bảng sẽ có phần giải thích các thuật ngữ này bằng tiếng Việt.
Hoa Kỳ không thể gọi là dân chúng Trực Tiếp bầu Tổng Thống được, vì phiếu đây là phiếu Cử Tri Đoàn (electoral votes) chứ không phải phiếu Cá Nhân Cử Tri. Hai loại phiếu này khác nhau. Người đắc cử Tổng Thống là người có nhiều phiếu Cử Tri Đoàn nhất, không phải nhiều phiếu cử tri cá nhân nhất. Vậy người được dân chúng bầu nhiều nhất vẫn có thể thất cử.