Việt Nam: lũ lụt và chủ nghĩa độc tài môi trường

Đêm, khi người dân đang say ngủ, nước không biết từ đâu bắt đầu đổ tới. Khác với lũ do mưa, lũ do đập thủy điện xả tràn dâng cao rất đột ngột. Không một lời cảnh báo từ trước, người dân Phú Yên chỉ có vài phút để chạy lũ. [1] Chạy không kịp, nhiều người đã chết, hàng nghìn người khác bị kẹt trên mái nhà trong cơn đói, rét và tuyệt vọng nhiều ngày. [2]

Mưa bão thì có thể do trời, nhưng thủy điện xả tràn thì không. Thiên tai thì không lường trước, nhưng công tác chuẩn bị và cứu trợ thì có thể. Mỗi năm, Việt Nam đón không biết bao nhiêu cơn bão, vậy mà công tác chuẩn bị, cứu trợ và kinh nghiệm ứng phó vẫn dậm chân. Năm nào bão đến, người dân cũng chỉ dựa vào nguồn lực của chính mình để tự cứu. 

Điều này chắc hẳn phải có nguyên nhân. Nếu bạn cho rằng thiên tai, lũ lụt, môi trường là chuyện tự nhiên của ông trời, quản trị nhà nước không có mấy liên quan, thì có thể khi đọc bài viết này, bạn sẽ suy nghĩ lại. 

Trong bài này, người viết sẽ giới thiệu một số thông tin để giúp bạn có thêm dữ liệu suy ngẫm về thực tế quản trị môi trường tại Việt Nam. 

Chủ nghĩa độc tài môi trường tại Việt Nam

Câu chuyện Việt Nam là một nước độc tài đảng trị thì có thể bạn đã nghe nhiều, nhưng nói đến chủ nghĩa độc tài môi trường tại Việt Nam thì có vẻ nhiều người sẽ còn thấy xa lạ. 

“Chủ nghĩa độc tài môi trường” chủ trương cách tiếp cận quản trị môi trường theo hướng từ trên xuống: trong đó các vấn đề môi trường được một nhóm xã hội nhất định kiểm soát nghiêm ngặt, không có hoặc có rất ít sự tham gia của các bên liên quan. Thông thường, kiểu quản trị này sẽ được điều hành và kiểm soát bởi một (số) nhóm được cho có có kiến thức chuyên môn hay còn gọi là “giới tinh hoa môi trường”. 

Trong nghiên cứu về chủ nghĩa độc tài môi trường trong quản trị nước tại Việt Nam, Ole Bruun và Oliver Rubin cho rằng, tình trạng độc tài môi trường tại Việt Nam có hai đặc điểm chính yếu là: xu hướng kỹ trị hóa (technocratisation) và xu hướng tăng cường sự độc tài (authoritarian intensification). [3] 

Xu hướng kỹ trị hóa phản ánh tình trạng thiếu sự tham gia của các nhóm cộng đồng trong quá trình hình thành một chính sách về môi trường. Theo đó, một ý tưởng về quản trị môi trường thường sẽ được lên kế hoạch và chuẩn bị trước tiên bởi các nhóm tinh hoa chính trị. Người dân, do đó, là nhóm được biết sau cùng khi mọi thứ đã thành hình. 

Đơn cử như dự án lấn biển tại Đà Nẵng, chính quyền thành phố này tự lên kế hoạch, tự thiết kế mô hình, tự đề ra phương án và lên ngân sách. [4] Việc lấy ý kiến của người dân là rất hạn chế. Khi người dân kêu ca, thì chỉ cần tiếng nói đó không quá lớn, lãnh đạo sẽ đưa ra một lý do phản biện nào đó rồi cứ tiếp tục dự án. [5]

Đặc điểm thứ hai là xu hướng tăng cường độc tài. Xu hướng này chỉ mới nổi thời gian gần đây tại Việt Nam, phản ánh lề lối xem việc quản trị môi trường không chỉ đơn thuần là các thực hành liên quan đến sinh thái hay biến đổi khí hậu, mà còn gắn chặt với việc kiểm soát chính trị, tăng cường chế độ độc tài và tính chính danh của chính quyền. 

Một đặc điểm thú vị nữa mà hai nhà nghiên cứu nêu ra là việc chính quyền có xu hướng độc đoán hơn và gia tăng hoạt động đàn áp (bằng cả các biện pháp kỹ thuật số và hạn chế xã hội dân sự) trong các trường hợp có thiên tai hay thảm họa môi trường. Vì vấn đề môi trường không phát sinh đơn lẻ mà còn liên quan đến các vấn đề an ninh chính trị khác, chính quyền cho rằng những vấn đề môi trường này có thể thúc đẩy các các biến động xã hội theo hướng gây bất lợi cho họ. 

Ví dụ không ở đâu xa, trong đợt mưa lũ lịch sử tại Nam Trung Bộ vừa qua, chính quyền đã đưa ra một động thái rất lạ lùng: phạt và cảnh báo hàng loạt tài khoản mạng xã hội được cho là đưa “tin giả” và “xúc phạm chính quyền”. [6] Hàng chục chủ tài khoản mạng xã hội đưa tin về thiệt hại hay phê phán việc ứng cứu chậm trễ của chính quyền đã bị “xử lý”, răn đe, cảnh báo, buộc gỡ bài và viết cam kết. Đây có thể là phản ứng cho thấy chính quyền nghĩ rằng sự phẫn nộ của người dân trong đợt mưa lũ vừa rồi, nếu lan rộng, sẽ là một mối nguy cho tính chính danh và quyền lực kiểm soát chính trị của nhà nước và Đảng Cộng sản. 

Một ví dụ về quản trị lũ lụt 

Giờ thì, thử áp dụng hai đặc tính này vào phân tích các vấn đề về quản trị nước tại Việt Nam qua trường hợp về quản trị lũ lụt, chủ đề mà hai nhà nghiên cứu người Đan Mạch đã có hơn mười năm nghiên cứu cả số liệu lẫn thực địa. 

Đầu tiên, vì ngành quản trị môi trường tại Việt Nam mang đặc tính kỹ trị, thiếu sự tham gia của cộng đồng địa phương cùng các tổ chức xã hội dân sự, do đó các giải pháp ứng phó với lũ lụt thường chỉ tập trung vào việc xây dựng cơ sở vật chất. Giới tinh hoa môi trường xem giải pháp cho lũ lụt chỉ liên quan đến vấn đề địa lý – kỹ thuật, do đó họ tập trung vào việc xây cầu, xây hồ chứa nước, đê điều. 

Tuy cách tiếp cận này mang lại hiệu quả tức thì, nhưng lại thiếu việc thúc đẩy các thảo luận cụ thể hơn ở cấp cơ sở. Các biện pháp hỗ trợ, vì vậy cũng tập trung vào các hỗ trợ tức thì như đồ ăn, nước uống, mà thiếu đi các chương trình hỗ trợ dài hạn và thích nghi với bão lũ. Theo nghiên cứu, chỉ có 1% người dân bị ảnh hưởng do lũ lụt nói rằng họ nhận được các khoản vay từ nhà nước để đầu tư cho nhà hay hạ tầng chống lũ lâu dài. 

Ngoài ra, Ole Bruun và Oliver Rubin cho rằng công tác quản trị lũ lụt tại Việt Nam mang tính hợp tác chiếm lĩnh (captured collaboration). Tức là nhìn bề mặt thì có vẻ là đang hợp tác tốt giữa nhiều bên, nhưng thực chất là giới quản lý vẫn ra sức hạn chế sự tham gia của các bên liên quan và dân cư địa phương – tất cả đều phải đặt dưới sự kiểm soát của nhà nước. Nhà nước khi đó, vẫn giữ thế độc tôn trong quản trị lũ lụt. 

Một ví dụ nổi bật chắc là chuyện độc quyền nhận tiền hỗ trợ của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Nhìn bên ngoài thì có vẻ như là việc phối hợp nhịp nhàng giữa người dân và nhà nước, nhưng đằng sau đó là mục tiêu “quy về một mối” các khoản cứu trợ. 

Sau nhiều “scandal” của người nổi tiếng trong việc nhận tiền cứu trợ bão lũ, đợt lũ lần này cho thấy sự e dè thấy rõ trong việc nhận tiền của các nhóm cứu trợ. [7] Đơn cử như Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy, một trong những chuyên gia về cảnh báo rủi ro thiên tai cực đoan hàng đầu Việt Nam, đã tuyên bố tổ chức cứu trợ của ông chỉ nhận vật phẩm chứ không nhận tiền. [8]

Cần nhớ, các hoạt động quản trị lũ lụt, cứu trợ thiên tai hay quản trị môi trường nói chung còn liên hệ đến hoạt động quản trị nhà nước và tính chính danh của cơ quan cầm quyền. Vì thế nên Mặt trận Tổ quốc mới “cố gắng” minh bạch bằng việc công khai sao kê để dân tình có dịp “check var” hào hứng vào năm ngoái. [9] Còn năm nay thì Mặt trận Tổ quốc giành luôn “spotlight” quyên góp 20 tỷ đồng của đồng bào. [10]

Hiện tượng “độc quyền” còn có thể trông thấy trong công tác cảnh báo của Cục Khí tượng Thủy văn. Người dân tin vào dự báo thời tiết của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, cũng như người dân tin vào tính chính danh của chính quyền. Tuy vậy, trong đợt mưa lũ vừa qua, cơ quan này hầu như đã thất bại trong việc cảnh báo người dân. [11] 

***

Quản trị lũ lụt hay quản trị môi trường tại Việt Nam nói chung, là tổng hòa của một hệ thống quản lý kỹ trị hóa từ trên xuống dưới, mang tính độc quyền và bành trướng trên nhiều phương diện, như hoạt động quản trị lũ lụt của chính quyền, hay việc kiểm soát chặt chẽ các hoạt động xã hội dân sự có liên quan. Đây có lẽ là một phần (lớn) nguyên nhân khiến cho năm nào Việt Nam cũng lũ, năm nào cũng “tích lũy kinh nghiệm” chống lũ, nhưng năm nào cũng phải chịu thiệt hại to lớn. 

Tranh cãi về số người chết trong lũ: Vì sao người dân không tin vào báo chí nhà nước?

Câu chuyện vượt ra khỏi chuyện đúng sai của một tin đồn. Nó chạm tới một vấn đề lớn hơn nhiều: vì sao niềm tin vào báo chí ở Việt Nam lại mong manh đến vậy?