Năm 1966, khi chiến tranh giữa hai miền vẫn ở giai đoạn ác liệt, 117 dân biểu Quốc hội Lập hiến của Việt Nam Cộng hòa được bầu ra với nhiệm vụ soạn thảo bản hiến pháp mới cho chính thể cộng hòa ở miền Nam.
Một trong những chủ đề gây tranh luận gay gắt nhất trong các phiên họp của Quốc hội Lập Hiến là việc lựa chọn giữa mô hình cộng hòa tổng thống và cộng hòa đại nghị. [1] Các nhà lập hiến mong muốn thiết kế một bộ máy hành pháp đủ mạnh để đoàn kết quốc gia và đối phó với lực lượng cộng sản, nhưng đồng thời phải tránh lặp lại sự tập trung quyền lực dẫn đến chế độ gia đình trị dưới thời Đệ nhất Cộng hòa.
Chuỗi bài “Dân chủ hóa thời Đệ nhị Việt Nam Cộng hòa”
Lựa chọn chính thể: đại nghị chế hay tổng thống chế?
Trong mô hình cộng hòa đại nghị, thủ tướng thường là lãnh đạo của đảng giành nhiều ghế nhất trong quốc hội. Cử tri biết rõ ai là lãnh đạo của các chính đảng, nên khi bỏ phiếu bầu nghị sĩ quốc hội, họ đồng thời gián tiếp quyết định ai sẽ trở thành thủ tướng.
Mô hình đại nghị được đánh giá là hiệu quả trong việc giải quyết bế tắc chính trị. Khi chính phủ mất tín nhiệm hoặc không thể thông qua chính sách do mâu thuẫn trong quốc hội, một cuộc bầu cử sớm (snap election) có thể được tổ chức nhằm tìm ra một đa số mới và tái lập chính phủ. Cơ chế này cũng giúp duy trì sự ổn định của liên minh cầm quyền. Nguy cơ phải đối mặt với bầu cử sớm buộc các nghị sĩ phải cân nhắc thận trọng trước khi phản đối các dự luật do chính phủ đề xuất, nhằm bảo vệ vị trí của chính họ.
Trong khi đó, mô hình tổng thống có ưu điểm là tạo ra nhiều kênh đại diện cho tiếng nói của cử tri: cử tri vừa bầu cơ quan lập pháp, vừa trực tiếp chọn tổng thống, người đứng đầu nhánh hành pháp. Khác với chế độ đại nghị, nơi chính phủ có thể bị bỏ phiếu bất tín nhiệm hoặc thủ tướng có quyền giải tán quốc hội để tổ chức bầu cử sớm, nhiệm kỳ của tổng thống và các nghị sĩ trong chế độ tổng thống thường cố định. Điều này giúp duy trì sự ổn định chính trị. Chẳng hạn, sau cuộc bầu cử tháng 11/2024 giữa Donald Trump và Kamala Harris, cử tri Mỹ biết rằng bốn năm sau, vào tháng 11/2028, cuộc bầu cử tổng thống tiếp theo sẽ diễn ra.
