“Dân biết, dân bàn”: Người dân ở đâu trong Đại hội 14?

Trong khi đó, Đại hội 14 lần này còn được tuyên bố mang vai trò to lớn hơn nhiều kỳ đại hội trước: quyết định đường hướng phát triển đất nước trong vòng 100 năm tới (2030 – 2130). [2] Vì lẽ đó, báo đài trong nước trước và trong Đại hội liên tục đưa tin rằng kỳ đại hội này sẽ “mở ra kỷ nguyên mới” cho dân tộc. [3]

Bên cạnh tầm quan trọng về việc hoạch định các quyết sách, Đại hội Đảng gắn với vai trò trọng yếu: xác định nhân sự chủ chốt cho nhiệm kỳ tới của đảng. Đại hội dự kiến sẽ bầu ra 200 ủy viên Ban Chấp hành Trung ương. [4] Từ nhóm ủy viên này, sẽ tiếp tục bầu ra các vị trí chủ chốt của Đảng như chức vụ tổng bí thư và các thành viên của Bộ Chính trị, Ban Bí thư. 

Đồng thời, số ủy viên này sau đó, giống như các kỳ đại hội trước, thường sẽ lại xuất hiện trong danh danh đại biểu Quốc hội khóa mới trong đợt bầu cử Quốc hội vào tháng Ba tới đây, và rồi có thể đắc cử vào những cơ quan quan trọng của chính quyền.

Từ đó có thể thấy, trong nền chính trị Việt Nam bầu cử đảng quan trọng hơn bầu cử Quốc hội. Đó là lý do khiến truyền thông quốc tế chủ yếu chỉ quan tâm đến các kỳ đại hội đảng ở Việt Nam.

Theo cơ chế bầu cử Quốc hội hiện hành, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, một tổ chức do Đảng Cộng sản kiểm soát, sẽ tiến hành “hiệp thương” để chọn ra danh sách giới thiệu ứng cử đại biểu Quốc hội. Trong danh sách này thông thường ít nhất khoảng 95% là đảng viên, trong đó 40% là lãnh đạo đảng. [5] Người ngoài đảng chỉ được phân bổ 5% ghế.

Trong số các đại biểu, Quốc hội sẽ bầu chọn ra các nhân sự cấp cao của nhà nước bao gồm chủ tịch nước, thủ tướng và chủ tịch Quốc hội. Đáng chú ý, các vị trí này ngay từ đầu đã do Đại hội Đảng chọn ra và giới thiệu trước cho Quốc hội để bầu cử.

Lãnh đạo đảng nói “dân là gốc”: Thực tế có như vậy?

Từ đầu tuần nay, người ta dễ dàng đón nhận các diễn ngôn “vì dân” của lãnh đạo đảng được phát sóng trực tiếp trên truyền hình và báo chí nhà nước. Các bản tin trên mặt báo cho đến nay vẫn tiếp tục biến tấu các diễn ngôn này dưới nhiều dạng thể thức khác nhau nhằm ca ngợi các “cam kết vì dân” của đảng.

Trong báo cáo trình Đại hội, ông Tô Lâm cũng nhiều lần đề cập đến quan điểm “Dân là gốc”, phát huy quyền “chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân” nhằm “thắt chặt” mối quan hệ giữa đảng và nhân dân. [6] Các văn kiện được thảo luận tại Đại hội đặt trọng tâm vào nhân dân, “coi dữ liệu, chỉ số và phản hồi của Nhân dân là một căn cứ quan trọng để điều chỉnh chính sách và xử lý trách nhiệm”.

Tương tự, bài phát biểu khai mạc Đại hội của chủ tịch nước Lương Cường cũng nhấn mạnh việc Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 14 phải là những người lãnh đạo “xứng đáng là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân”. [7]

Tiếp đó, tại một phiên thảo luận trong ngày họp ngày thứ ba Đại hội, bà Hà Thị Nga, tổng thư ký Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) cũng đề nghị đảng và nhà nước tăng cường cơ chế thực hành dân chủ, minh bạch, bảo đảm người dân có quyền tham gia ý kiến, giám sát và phản biện xã hội một cách thực chất. Bà còn yêu cầu các cấp chính quyền phải “thực hiện nghiêm túc” việc giải trình với nhân dân. 

Chưa hết, theo bà Nga, để thực hiện Nghị quyết Đại hội 14 trong thời gian tới, MTTQVN đề nghị chính quyền cần phát huy tính dân chủ và quyền làm chủ của người dân với phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.

Bà Phạm Thị Thanh Trà, Bộ trưởng Bộ Nội vụ, cũng có bài tham luận tại Đại hội khẳng định rằng hướng đến xây dựng Chính phủ liêm chính và “lấy hiệu quả phục vụ nhân dân làm giá trị cốt lõi”. [8] Theo bà Trà, việc phục vụ nhân dân là “mục tiêu tối thượng” để “ý Đảng hòa với lòng dân”.Không chỉ trên nghị trường của đảng, báo chí mấy ngày qua cũng liên tục đề cập đến việc người dân “đặt kỳ vọng vào những quyết sách của đảng ở Đại hội”, mặc dù không có bất kỳ thước đo cụ thể nào cho các kỳ vọng này của nhân dân, và cũng không rõ nhân dân được báo nhắc đến là nhân dân nào, đang ở đâu. [9]

Người dân thực sự đang ở đâu?

Giữa khung cảnh Đại hội 14, người dân Việt Nam, những “người chủ” của đất nước theo Hiến pháp, đang có vị trí thế nào, có tiếng nói ra sao trước những quyết sách mang tính “lịch sử” của những người được cho là “đầy tớ”?

Hiến pháp 2013 nêu rõ rằng: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân”.

Văn bản pháp lý cao nhất này quy định người dân có quyền giám sát Đảng Cộng sản, chủ thể lãnh đạo nhà nước, và bản thân đảng cũng phải chịu trách nhiệm trước nhân dân về những quyết định của mình.

Nguyên Chủ tịch nước Trần Đức Lương cũng từng làm rõ nguyên tắc này khi cho rằng nhà nước Việt Nam, nơi mà “tất cả các cơ quan Nhà nước, các tổ chức, kể cả tổ chức Đảng đều phải hoạt động theo pháp luật, tuân thủ pháp luật, chịu trách nhiệm trước nhân dân về các hoạt động của mình”. [10]

Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khi còn tại chức đã ký ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 quy định rõ cơ chế chịu giám sát và nhận trách nhiệm của Đảng Cộng sản trước nhân dân. [11]

Những tuyên ngôn, cam kết và quy định trên có đang được thực hiện đúng, so với thực tế đang diễn ra tại Đại hội 14?

Trong thực tế, nội dung các cuộc thảo luận về các văn kiện, chính sách ở Đại hội 14, thứ quyết định hướng đi của đất nước cả trăm năm nữa như lời ông Tô Lâm tuyên bố, người dân hoàn toàn không được biết, bởi mọi thứ đang diễn ra trong những phòng họp kín. Hơn nữa, trên truyền thông, kế hoạch nội dung và thời gian của các phiên họp Đại hội đến nay vẫn không được công khai cụ thể.

Việc này từng diễn ra tương tự ở Đại hội 13 trước đó, kết quả của các phiên họp chỉ được công bố cho các cơ quan báo chí một cách nhỏ giọt trong đại hội, và tương đối rõ hơn sau ngày bế mạc đại hội. [12]

Có một thực tế khác, người dân không có quyền lựa chọn, hoặc ít nhất là quyền được biết danh sách 1.586 đại biểu tham gia ở Đại hội Đảng, những chủ thể tham gia thảo luận nội dung ở các văn kiện.

Số đại biểu này lại tiếp tục là chủ thể bầu chọn ra các chức vụ cao nhất của đảng và chọn nhân sự cấp cao của nhà nước giới thiệu cho Quốc hội khóa tới bầu cử. Quá trình này cũng diễn ra sau cánh gà, không có giám sát công khai.

Các thông tin về bầu cử lãnh lãnh đạo đảng vẫn thuộc danh mục “thông tin tối mật”. [13] Đối với người dân, mọi thông tin cho đến nay cũng chỉ nằm ở sự đồn đoán. [14] Tức rằng, người dân không có bất cứ quyền nào để can dự vào những quyết sách chính trị trọng yếu này của đất nước, yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh nhai của mình.

Người dân cũng không có quyền tham gia thảo luận một cách thẳng thắn về các quyết sách này mà không sợ bị quy chụp “phản động” hay “lợi dụng các quyền tự do dân chủ”. 

Bởi lẽ, không gian bày tỏ ý kiến của người dân vẫn luôn rất hạn chế khi tại Việt Nam không có báo chí, truyền hình tư nhân, độc lập. Việc phát biểu quan điểm trên mạng xã hội luôn đứng trước rủi ro bị xử phạt, bắt bớ, đặc biệt là khi pháp luật Việt Nam tồn tại những điều luật mơ hồ như các điều 117, 331 của Bộ luật Hình sự 2015, trở thành chướng ngại cho quyền bày tỏ, quan điểm giám sát của người dân đối với hoạt động của chính quyền.

Với đại đa số tầng lớp nhân dân, họ hầu như đứng ngoài ý chí chính trị của của đảng. Xét cho cùng, đảng thực sự đại diện quyền lợi cho ai, và có liệu nhân dân đã có được vị trí xứng đáng như những gì đã được ghi trong hiến pháp hay những khẩu hiệu tuyên truyền?

Muốn hiểu chính trị Việt Nam? Hãy bắt đầu từ đại hội đảng

Muốn hiểu chính trị Việt Nam vận hành ra sao, điểm khởi đầu hợp lý nhất có lẽ chính là từ việc hiểu đại hội đảng là gì, nó quyết định những gì, và vì sao những quyết định ấy lại có sức nặng trong nhiều năm sau đó.