Dùng livestream như một lời tố cáo: Trịnh Bá Phương trong vụ Đồng Tâm

Trong sự kiện Đồng Tâm, những người nông dân phản kháng lại sự áp bức của chính quyền rất thận trọng trong việc phát biểu công khai và tiếp xúc với bên ngoài do lo ngại bị cơ quan chức năng trả thù. Trịnh Bá Phương là một trong những nhân vật hiếm hoi mà họ tin tưởng, không chỉ vì cả gia đình Phương cùng chịu chung số phận tranh chấp đất đai, theo đuổi cùng mục tiêu, mà còn vì vai trò “trung gian” của Phương đã giúp tiếng nói của Đồng Tâm vượt ra khỏi phạm vi một tranh chấp địa phương. Phương có khả năng kết nối với các phương tiện truyền thông nước ngoài hoặc thực hiện phỏng vấn với các tổ chức chính trị đối lập và các kênh ngoại giao.

Sau cuộc tấn công vào tháng 1/2020, Trịnh Bá Phương được Đại sứ quán Hoa Kỳ tiếp đón vào tháng 2/2020 để trình bày quan điểm, đồng thời gửi một lá thư cầu cứu từ bà Dư Thị Hoàn, vợ của ông Lê Đình Kình. Theo phân tích của tác giả, mối quan hệ gần gũi với các nguồn thông tin và khả năng tìm kiếm liên lạc và đồng minh đã khiến Phương trở thành cái gái trong mắt chính quyền và bị xem là mối đe dọa chính trị. 

Lời chứng phát trực tiếp qua mạng xã hội

Trong các video phát trực tiếp, Trịnh Bá Phương không chỉ cung cấp thông tin, mà còn thực hiện một hành vi chính trị: hành vi làm chứng và tố cáo quyền lực. Ông kể lại sự kiện, xác định nạn nhân và thủ phạm, yêu cầu trách nhiệm, đồng thời xác thực lời nói bằng chính vị thế mong manh của bản thân như một cá nhân đang bị giám sát và sắp bị bắt giữ.

Tác giả phân tích, hành động tố cáo bằng lời chứng không phải là điều mới mẻ ở chế độ cộng sản nhưng việc nó diễn ra dưới hình thức phát trực tiếp, không qua trung gian kiểm duyệt, thì lại là điều chưa từng có ở Việt Nam. Chứng thực trong thời gian thực trở thành một hành động mang tính lịch sử. Khán giả của những video này cũng trở thành nhân chứng của câu chuyện.

Video phát trực tiếp của Phương là một sự “rò rỉ thông tin” vượt ra ngoài sự kiểm soát của chính quyền. Cuộc tấn công ban đêm vào làng Đồng Tâm là một chiến dịch bất ngờ nhằm mục đích răn đe. Với sự chân thực, tốc độ truyền tin ngay lập tức và cam kết đạo đức của người làm chứng, video livestream trở thành một công cụ hiệu quả để kháng cự, đưa một chiến dịch cưỡng chế lén lút ra ánh sáng. 

Tác giả dùng thuật ngữ của Michel Foucault là “parrêsia” để mô tả nội dung đoạn video của Phương: sự thật mà không giấu diếm, bất chấp rủi ro và không bị thanh lọc qua lăng kính chủ quan. Và trong vai trò một “parrèsiaste”, Phương chấp nhận trả giá cá nhân khi nói ra những sự thật “khó nói, khó nghe”, khiến chính quyền xem ông là mối đe dọa và dẫn đến việc các nội dung của ông bị xóa bỏ.

Dưới chế độ độc tài, việc tố cáo quyền lực không được bảo vệ bởi bất kỳ khuôn khổ pháp lý nào. Hành động làm chứng như vậy chủ yếu mang tính sống còn: nó như một lời cầu cứu hơn là một sự thức tỉnh về ý thức. Những người bị áp bức sẵn sàng chấp nhận rủi ro này để được lắng nghe hoặc nhận hỗ trợ. Việc tố cáo qua livestream là một hành động kháng cự có ý nghĩa. Lời tố cáo của họ qua phát trực tiếp càng trở nên mạnh mẽ hơn khi bị chính quyền kiểm duyệt ngay lập tức: việc xóa bỏ lời chứng của họ là một bằng chứng cho sự đàn áp của quyền lực và nỗi sợ hãi trước một tiếng nói tự do và phê phán.

Copwatching và sự rạn nứt của văn hóa tuân phục

Trong video thứ hai khi Phương bị bắt giữ, các hình ảnh cho thấy một sự tập hợp của nhiều cảnh sát mặc quân phục lẫn thường phục, cố gắng phá cửa nhà ông bằng dùi cui. 

Việc Phương chủ động quay lại sự giám sát của cảnh sát là một ví dụ điển hình của copwatching (người dân giám sát ngược lại cảnh sát). Tại Việt Nam, đây là một thực hành mới có nguồn gốc từ phương Tây. Việc công dân giám sát ngược lại chính quyền với sự hỗ trợ của công nghệ hình ảnh là điều xa lạ đối với văn hóa chính trị của đất nước, nơi mà suốt hàng ngàn năm đã thấm nhuần trong trật tự độc tài (từ Nho giáo đến chủ nghĩa cộng sản) và sự tuân thủ của người dân đối với chính quyền là tuyệt đối. Hành động của Phương đánh dấu một sự thay đổi trong văn hóa chính trị về hành động bất tuân dân sự: sự kháng cự không còn được coi là hành động nguy hiểm hay phi thường, mà trở thành một thực hành công dân.

Sự khác biệt của Phương 

Theo phân tích của tác giả, các cuộc phản kháng của nông dân tại Việt Nam không bao giờ đặt vấn đề về tính chính danh của Đảng Cộng sản, do nỗi sợ trả thù từ quyền lực trung ương, và thiếu viễn cảnh cho một mô hình chính trị thay thế. Các cuộc phản kháng chủ yếu nhắm đến chính quyền địa phương, vì đây là những kẻ áp bức trực tiếp và là nguồn gốc của các hành vi lạm quyền. Trong cuộc xung đột ở Đồng Tâm năm 2020, những nông dân chỉ tố cáo tham nhũng và lạm quyền của các nhà chức trách địa phương.

Thái độ của Phương đánh dấu sự vỡ khuôn khổ truyền thống này. Việc ông tố cáo tội ác của chế độ cộng sản và yêu cầu loại bỏ nó khiến Phương đối mặt với hai rủi ro lớn: một là tự cô lập bản thân với những nông dân đấu tranh nhưng không chống Đảng, và hai là bị chính quyền trừng phạt nghiêm khắc. Tác giả viết: “Bằng cách tố cáo một cách kiên quyết, không thỏa hiệp, Trịnh Bá Phương “không chỉ thể hiện lòng dũng cảm, mà còn trung thực với chính mình, với các nguyên tắc đạo đức và cam kết của mình”.”

Một yếu tố khác cần chú ý đó là như rất nhiều nhà hoạt động khác, phương tiện chính để Phương sử dụng để tố cáo bất công là mạng xã hội. Các nhà hoạt động mạng trở thành mục tiêu chính của sự đàn áp của nhà cầm quyền không cho phép tự do báo chí, và dùng các điều luật hình sự để trừng phạt những người bất đồng chính kiến và kể cả những người chỉ đơn thuần kêu oan trên không gian mạng, mà cụ thể là điều 117 (tuyên truyền chống phá nhà nước) và điều 331 (lợi dụng các quyền tự do dân chủ) của Bộ Luật hình sự 2015. Phương có khả năng trình bày các quan điểm của mình theo diễn ngôn tranh đấu tham khảo các tài liệu của các nhà bất đồng chính kiến, ví dụ như tài liệu của nhà báo độc lập Phạm Đoan Trang. Những tài liệu này trở thành chứng cứ buộc tội Phương về tội “sản xuất, tàng trữ, phát tán tài liệu tuyên truyền chống nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam” khi ông bị bắt vào năm 2020.

Phương thành thạo trong ngôn ngữ tranh đấu, biết cách liên kết nguyên nhân riêng lẻ của những nông dân bị thu hồi đất với mục tiêu lớn hơn là kêu gọi cải cách chế độ chính trị. Mặc dù Phương không phải là đại diện hay người tổ chức của cư dân Đồng Tâm, Phương được xem là một người bảo vệ dũng cảm và liêm chính cho những nạn nhân yếu thế. Tác giả viết: “hành động của Phương là một phản ứng trước mệnh lệnh đạo đức của chính mình và theo đuổi lý tưởng của bản thân với tự do lương tri. Điều này hoàn toàn khác biệt với sự kháng cự của nông dân, vốn theo đuổi lợi ích riêng của nhóm.”

Thông qua livestream, Phương còn truyền đạt một thông điệp khác: chế độ này không còn làm ông sợ hãi và mối đe dọa thực chất đến từ một nhóm “cảnh sát” không dám công khai danh tính. Tuy nhiên, lời chứng của Phương có thể được giới bất đồng chính kiến xem là bằng chứng về bạo lực nhà nước nhưng cũng bị chính quyền diễn giải như hành vi cấu kết với “thế lực thù địch” để hợp thức hóa đàn áp. Dù ý thức rõ rủi ro pháp lý, các nhà hoạt động vẫn chọn phát trực tiếp như một hình thức lên án chế độ bằng những ví dụ của bản thân. Trong bối cảnh kiểm soát ngày càng tinh vi ở Việt Nam, thật khó có thể nói trước được điều gì về tính bền vững của chiến lược này.