Từ “Thưa Đảng” của Anh Tú, nhìn về Ngọc Mai và tự do văn nghệ ở Việt Nam

Trước khi ca khúc “Thưa Đảng” ra mắt, Anh Tú cũng từng sáng tác và thể hiện nhiều ca khúc ca ngợi lãnh tụ, đất nước trong những ngày lễ kỷ niệm do chính quyền tổ chức như “Người là Hồ Chí Minh”, “Giữa hòa bình”, v.v. [8][9]

Với quan điểm làm nghề như vậy, Anh Tú đã trở thành một trong số những ca sĩ đắt show nhất Việt Nam hiện tại, thường xuyên xuất hiện tại các hoạt động âm nhạc của nhà nước. [10][11]

Đồng thời, nam ca sĩ này được chính quyền và báo chí nhà nước hết mực ưu ái. Riêng với việc ra mắt ca khúc “Thưa đảng”, có ít nhất 19 trang báo nhà nước đã viết bài ủng hộ và khen ngợi cả tác giả lẫn tác phẩm – danh sách này được Anh Tú liệt kê dưới bài viết tri ân trên trang Facebook cá nhân vào ngày 19/1. [12]

Còn về Ngọc Mai thì sao?

Thật ra cô không chọn rẽ theo con đường nào cả, chỉ là vô tình đăng tải một clip gia đình đang vui đùa tại một căn phòng trong chuyến lưu diễn ở Mỹ vào tháng 5/2024. Không may, ở một góc đầu giường của căn phòng đó lại có lá cờ ba sọc đỏ của Việt Nam Cộng hòa. 

Vì một chi tiết bị cho là “lệch chuẩn chính trị” như vậy, Ngọc Mai đã phải chịu làn sóng chỉ trích gay gắt của dư luận, thậm chí cô còn bị gọi là “phản động”, “ba que”, v.v. Sau khi về Việt Nam, cô phải làm việc với thanh tra của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về vụ việc trên. [13][14] Kể từ thời điểm đó, nữ ca sĩ đã khóa trang Facebook cá nhân và không lộ diện trong gần một năm. [15]

Đặt hai câu chuyện cạnh nhau, ta có thể thấy sự nghiệp của một người nổi tiếng phụ thuộc rất lớn vào cách chính quyền và công chúng nhìn nhận về tư tưởng chính trị của họ, dù sự “lệch chuẩn” đôi khi chỉ là vô tình, thậm chí không đến từ phát ngôn hay hành động có chủ ý. 

Đáng buồn là, Ngọc Mai không phải người nổi tiếng duy nhất bị đấu tố vì nguyên nhân chính trị.

Đóng khung “lòng yêu nước” 

Ở Việt Nam, một trong những lý do quen thuộc để một người nổi tiếng bị chỉ trích, công kích, đó là “không yêu nước”. Lý do này nghe có vẻ chính đáng và cao cả, nhưng nó chỉ đúng khi khái niệm “yêu nước” được hiểu khách quan, chuẩn xác và đầy đủ.

Vậy công chúng Việt Nam xác định hành vi “không yêu nước” như thế nào?

Trấn Thành bị xem là “không yêu nước” vì đăng bài tiếc thương đồng nghiệp (nghệ sĩ đàn bầu Phạm Đức Thành) vào lúc cả nước đang ăn mừng ngày quốc khánh 2/9. Thậm chí, nghệ sĩ này còn bị Báo Công an Nhân dân gọi thẳng là “nốt trầm lệch pha”. [16]

Hồ Ngọc Hà bị xem là “không yêu nước” và phải đăng bài xin lỗi vì chọn đi châu Âu theo lịch trình thay vì tham gia biểu diễn vào dịp lễ 2/9. [17]

Bằng Kiều bị xem là “không yêu nước” và phải đăng bài đính chính vì kêu gọi mọi người ủng hộ phần biểu diễn của con trai trong một chương trình ca nhạc ở Mỹ. [18]

Nhiều người nổi tiếng khác như Phan Đinh Tùng, Tóc Tiên, Phạm Khánh Hưng cũng bị phán xét về lòng yêu nước và phải lên tiếng xin lỗi vì từng biểu diễn ở sân khấu có cờ ba sọc đỏ của Việt Nam Cộng hòa. [19]

Và rất nhiều trường hợp bi hài khác.

Điểm chung ở những hành vi bị cho là “không yêu nước” nêu trên đó là có sự khác biệt với đường lối, quan điểm của chính quyền. Khi chính quyền long trọng tổ chức mừng đại lễ thì một cảm xúc buồn bã, một lựa chọn cá nhân hoặc một hành vi không hưởng ứng nào khác của những người nổi tiếng đều có thể bị coi là lệch nhịp và đáng bị chỉ trích.

Khi sách giáo khoa lịch sử ra sức bôi đen và gạt bỏ những đóng góp của chính quyền Việt Nam Cộng hòa thì những người nổi tiếng có liên quan đến bóng dáng chế độ cũ cũng dễ dàng bị công kích.

Có thể thấy, khái niệm “yêu nước” đã bị hiểu theo một khuôn mẫu cứng nhắc, bị đồng nhất với khái niệm “yêu đảng”, “yêu nhà nước”. [20]

Đây là hệ quả dễ thấy của một chế độ một đảng, nơi tư duy công dân được định hướng rằng ủng hộ và tin tưởng đảng hết mình là biểu hiện cao nhất của tinh thần dân tộc. 

Đảng Cộng sản và báo chí nhà nước luôn ra sức tuyên truyền rằng yêu nước phải gắn với yêu đảng và yêu chủ nghĩa xã hội, rồi thì “ý đảng, lòng dân” là một. [21][22] Vậy nên, những quan điểm hay hành động đi ngược lại đường lối chính thức không chỉ bị phản đối về mặt dư luận, mà còn có thể đối mặt với chế tài pháp lý theo các điều luật như Điều 117 hay Điều 331 Bộ luật Hình sự.

Và cũng từ cách hiểu lệch lạc về lòng yêu nước, những cái mũ như “phản động”, “chống phá”, “thù địch” mới dễ dàng chụp lên bất kỳ ai.

Không gian nghệ thuật ngột ngạt ở Việt Nam

“Tự do” – một từ nằm trong tiêu ngữ của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, nhằm khẳng định đây là một trong những mục tiêu tối cao và giá trị cốt lõi của dân tộc.

Hiến pháp 2013 cũng hiến định đủ quyền tự do như tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình, v.v. [23]

Thế nhưng, trên thực tế, bức tranh tự do của Việt Nam lại hoàn toàn khác. Một phần bức tranh đã được mô tả ở trên khi tư tưởng chính trị chịu sự kiểm duyệt và định hướng nghiêm ngặt.

Riêng lĩnh vực nghệ thuật – nơi cần sự tự do nhất để có thể sáng tạo cũng không thoát khỏi không khí ngột ngạt ấy.

Báo nhà nước từng nhấn mạnh tự do trong nghệ thuật là “tự do trong khuôn khổ” và nghệ sĩ “phải ý thức về sứ mệnh của mình”. [24] Sứ mệnh đó được mô tả là phải ca ngợi chiến công, phản ánh lịch sử, phục vụ cho lợi ích của các giai cấp, v.v. Tuy nhiên, chiến công đó ra sao, lịch sử như thế nào, và lợi ích của giai cấp nào thì phải theo quy chuẩn do chính quyền đề ra. 

Ở không gian nghệ thuật như vậy, những bài hát như “Thưa Đảng” của Anh Tú là một tác phẩm nghệ thuật chuẩn mực và giúp tác giả hoàn thành sứ mệnh.

Ngược lại, những tác giả và tác phẩm nghệ thuật có nội dung đi lệch khỏi đường ray lịch sử và chính trị mà chính quyền đã định hình thì phải chịu không ít chỉ trích, tranh cãi.

Vào đầu năm 2026, sau hàng loạt tranh cãi về việc vinh danh Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, tiểu thuyết này đã bị rút tên khỏi danh sách 50 tác phẩm tiêu biểu của Việt Nam sau ngày thống nhất. [25][26] Nguyên nhân đến từ việc Nỗi buồn chiến tranh bị cho là có “mùi phản trắc”, “lật sử” vì phản ánh những cảm xúc đời thường của con người trong chiến tranh.

Trước Nỗi buồn chiến tranh, rất nhiều những tác phẩm văn chương khác như Tây Tiến, Màu tím hoa sim, Rừng xà nu, v.v. cũng vướng phải những tranh cãi vì nguyên nhân tương tự.

Sau Nỗi buồn chiến tranh, sẽ có nhiều tác phẩm chịu số phận tương tự. 

Trước thực tế đó, ta tự hỏi bao giờ nền nghệ thuật Việt Nam mới vươn mình mà không phải trả giá bằng sự tự do tư tưởng?

“Nỗi buồn chiến tranh” chênh vênh giữa hai làn đạn

Sự kiện cuốn tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” của nhà văn Bảo Ninh được vinh danh đã châm ngòi cho làn sóng tranh cãi quyết liệt giữa hai luồng tư tưởng, hai cách nhìn nhận về cuộc chiến hơn 50 năm trước.