“Ý Đảng hợp lòng dân”, có thật vậy không?

Làm sao đo được “lòng dân”?

Trong xã hội Việt Nam với hơn 100 triệu dân, “lòng dân” chắc chắn đa dạng và có khác biệt theo từng vấn đề cụ thể. Người lao động quan tâm việc làm và an sinh; nông dân quan tâm đất đai và giá đền bù; cư dân đô thị quan tâm môi trường, y tế, giáo dục; doanh nghiệp quan tâm thủ tục hành chính và khả năng đáp ứng của chính sách. 

Nếu gom tất cả vào một câu “đã hợp” thì đó là một sự đơn giản hóa quá mức. Nó giống như một khẩu hiệu có tính đạo lý hơn là nỗ lực từ chính quyền để tìm hiểu xem người dân thật sự muốn gì, quan tâm gì, lo ngại gì.

Thực tế cho thấy ưu tiên của người dân thường xoay quanh các mối lo lắng như tham nhũng, việc làm, nghèo đói, môi trường, y tế… Khi các áp lực và ưu tiên sinh kế tiếp tục đè nặng lên đôi vai của người dân thì Nhà nước có lắng nghe dân hay chỉ đưa ra các kết luận chủ quan duy ý chí? Và công cụ mà Nhà nước dùng để đo “trải nghiệm” và “mức hài lòng” của người dân là gì?

Một bài viết trên trang Chính sách và Cuộc sống, chuyên trang thông tin của Thông tấn xã Việt Nam, nêu chung chung “Người dân Cố đô bày tỏ niềm tin sâu sắc và kỳ vọng lớn lao vào Đại hội XIV của Đảng”. [3] Bài viết thuần tuý tuyên truyền, không có con số cụ thể như khảo sát năm nào, bao nhiêu người ủng hộ, niềm tin sâu sắc thể hiện qua “cái gì”?! 

Hay bài viết trên Trang tin điện tử Đảng bộ thành phố Hồ Chí Minh khẳng định với lời lẽ đanh thép: “Thực tiễn 95 năm qua đã chứng minh ‘ý Đảng, lòng dân’ hòa quyện, thống nhất tạo nên sức mạnh vô địch, đưa đất nước ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác”. [4]

Những ví dụ nêu trên chứng minh một điều căn bản là Nhà nước không thể suy luận lòng dân từ ý chí chính trị, mà phải quan sát lòng dân qua dữ liệu, phản hồi chính sách, và cơ chế khiếu nại – giải quyết.

Mèo khen mèo dài đuôi?

Nếu “hợp lòng dân” được hiểu là người dân đồng ý, thì phải tồn tại những cơ chế đáng tin cậy để xác định sự đồng ý đó. Nhưng trên thực tế, “đồng thuận” thường được đo bằng các chỉ dấu gián tiếp: mức độ chấp hành quy định, trật tự xã hội, hoặc số lượng ý kiến góp ý trong các đợt lấy ý kiến chính sách. Ví dụ, bài phỏng vấn ông Quyết nêu con số “gần 14 triệu ý kiến” góp ý văn kiện trong một tháng như một minh chứng cho “niềm tin” và “đồng hành”. [5]

Con số nêu trên nghe có vẻ lớn lao, nhưng tự nó không đồng nghĩa với đồng thuận. Góp ý nhiều có thể là vì quan tâm, kỳ vọng, hoặc… bất bình. Câu chuyện sửa Luật Đất đai minh họa rõ cho điều này. 

Tháng 11/2023, cơ quan quản lý cho biết đã nhận hơn 12 triệu góp ý cho dự thảo Luật Đất đai sửa đổi, và phần lớn tập trung vào các điểm nhạy cảm như bồi thường, tái định cư, giao và thuê đất, chuyển mục đích sử dụng… [6] Tức là “nhiều ý kiến” cho thấy sự lo lắng, bất mãn, chứ không phải là mọi thứ “hợp lòng dân”!

Số liệu cho đến tháng 4/2024 cho biết Thành phố Hồ Chí Minh có 85.300 đơn thư kiến nghị, khiếu nại, tố cáo liên quan đến đất đai. [7] Thậm chí công dân còn bức xúc và cho rằng cán bộ không thực hiện đúng quy định của pháp luật. [8] Nếu “ý Đảng” thực sự “hợp lòng dân”, thì tại sao đất đai lại trở thành điểm nóng khiếu nại dai dẳng và nhức nhối đến vậy?

Câu trả lời nằm ở mô hình sở hữu toàn dân và cơ chế thu hồi – đền bù còn nhiều bất cập. Người dân thường cảm nhận quá nhiều rủi ro, nhất là khi mất đất có nghĩa là mất đi sinh kế, trong khi mức bồi thường và quy trình định giá/giải quyết tranh chấp thiếu minh bạch. Chính thanh tra Chính phủ đã thừa nhận rằng “nhiều địa phương đền bù đất cho dân rất thấp, nhưng giá doanh nghiệp bán ra lại rất cao”. [9]

Đảng nên lắng nghe và sửa sai

Vấn đề vì thế không phải là tiếp tục khẳng định “ý Đảng hợp lòng dân”, mà là làm thế nào để điều đó trở thành hiện thực. Điều này chỉ có thể đạt được thông qua các cơ chế có thể kiểm chứng: tham vấn thực chất và minh bạch; kênh khiếu nại hiệu quả; và cơ chế chịu trách nhiệm, giải trình rõ ràng khi chính sách gây thiệt hại. 

Trước hết, nhà nước cần minh bạch hóa các điểm dễ phát sinh nghi ngờ như đất đai (giá, quy hoạch, đền bù), môi trường (quan trắc, đánh giá tác động), an sinh (tiếp cận và chất lượng dịch vụ). Khi người dân có thông tin, nhà nước bớt phải “thuyết phục” bằng khẩu hiệu. Hãy để người dân tự nói lên xem họ nghĩ gì về nhà nước, về Đảng, về các đường lối chính sách.

Nhà nước cũng nên có cơ chế đối thoại thực chất để nghe người dân trình bày ý kiến và đề xuất của mình, đặc biệt là nguyện vọng của những người dân thấp cổ bé họng nhất. Đồng thời, đảng phải có biên bản kèm theo thời hạn trả lời, và trách nhiệm trả lời cụ thể.

Nhà nước nên chấp nhận bất đồng như trạng thái bình thường, thừa nhận rằng “lòng dân” không phải lúc nào cũng “đồng thanh” với quan điểm của Đảng. Việc che giấu hay loại bỏ bất đồng chỉ làm lộ rõ những hạn chế trong công tác quản lý đất nước. Và thay vì làm vậy, đảng cần lắng nghe và coi khác biệt là động lực thúc đẩy quản trị hiện đại và các chính sách giúp đất nước phát triển hơn. 

***

Nếu “ý Đảng hợp lòng dân” được coi như một chuẩn mực để đảng phấn đấu thì nó hữu ích. Còn nếu được dùng như một kết luận đương nhiên, nó sẽ che khuất các tín hiệu cảnh báo hay các vấn đề nhức nhối bấy lâu nay. Sức mạnh của một tổ chức chính trị không đến từ việc tự khẳng định sự đồng thuận, mà từ khả năng tiếp thu, lắng nghe, và tự điều chỉnh trước những bất mãn của xã hội, chứ không phải để khép lại tranh luận và tự tâng bốc mình.

Tô Lâm: Nhân dân ngày càng tin tưởng “vững chắc” vào đảng, nhà nước và chế độ

Phát biểu tại Đại hội 14 của Đảng Cộng sản, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định “niềm tin của nhân dân đối với đảng, nhà nước và chế độ ngày càng được bồi đắp vững chắc”.

Hợp nhất để hợp pháp? Vai trò của tổng bí thư trong trật tự hiến định Việt Nam

Việc nhất thể hóa hai vị trí có thể là một tín hiệu tốt khi nhân vật quyền lực nhất trong hệ thống chính trị Việt Nam có nhu cầu hợp pháp hóa vai trò của mình trong trật tự hiến định. Nhưng hợp pháp hóa là chưa đủ cho tính chính danh dân chủ của một tổng bí thư đảng.