Khi người LGBT đi làm cho nhà nước

Tại Việt Nam, khu vực công được xem là tương đối tiến bộ về quyền của người đồng tính, song tính và chuyển giới, với việc các cơ quan lập pháp đưa ra nhiều thay đổi tích cực cho quyền của cộng đồng này trong vài năm trở lại đây. Tuy vậy, người lao động là LGBT trong khu vực công vẫn phải đối mặt với nhiều hình thức phân biệt đối xử, ảnh hưởng xấu đến khả năng thu hút lao động cũng như năng lực sáng tạo của khối ngành này.

Vào mùa hè định mệnh năm 2018, Oải,* một giáo viên mầm non tại tỉnh Khánh Hòa, chứng kiến một tin đồn khiến cả sự nghiệp và đời sống cá nhân của cô sụp đổ. 

Năm ấy, Oải vừa bước vào mối quan hệ đồng giới đầu tiên trong đời mình – một “tomboy” (chỉ một người nữ hợp giới hoặc nam chuyển giới có bề ngoài nam tính). Hai người cố gắng giữ bí mật mối quan hệ nhưng chẳng được bao lâu. Ngay trước kì nghỉ hè, một cô hàng xóm bắt gặp hai người đi chung, lập tức nghi ngờ giới tính của Oải và loan tin này cho gia đình cô biết. 

Người hàng xóm này cũng là bạn đồng nghiệp tại trường mầm non nơi Oải đang công tác. “Chị đó cũng đi nói với mọi người trong trường. Lúc đó mọi người nghĩ mình là một cái gì đó khác người lắm”, cô nhớ lại. Chỉ vài ngày sau, Oải bắt đầu cảm thấy thái độ của đồng nghiệp quanh mình bắt đầu đổi khác. “Sau vài ngày thì một chị đồng nghiệp khác hỏi rằng mình quen tomboy hả. Lúc đó chỉ muốn vỡ òa ra khóc, dù không chia sẻ với ai nhưng mọi người cũng để ý, rồi họ bắt đầu dị nghị, dò xét mình…”, cô chia sẻ. 

Áp lực từ cả gia đình và đồng nghiệp khiến cho quan hệ tình cảm của Oải bắt đầu rạn nứt. Ngay khi năm học vừa kết thúc, cô chạy khỏi thị xã đến trú nhờ nhà một người bạn ở tỉnh khác. Ở hoàn cảnh ấy, nhiều lúc cô trộm nghĩ “có lẽ phải bỏ nghề, bỏ quê đi vĩnh viễn”.

Việt Nam đang được biết đến như một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á, với khối tư nhân mang lại vô số cơ hội cho người lao động. Mặc dù vậy, khu vực công vẫn được cho là một lựa chọn sáng giá vì sự an toàn, ổn định của lương nhà nước, cũng như hợp đồng công chức vĩnh viễn – nền tảng vững chắc để xây dựng cuộc sống lý tưởng của không ít người trẻ. 

Mặc cho hàng loạt các quyết định tinh giản biên chế công chức, đồng thời hạn chế ký hợp đồng “biên chế suốt đời”, nhà nước vẫn là đơn vị có lực lượng lao động lớn nhất tại Việt Nam, với 8,4% lực lượng lao động (4,5 triệu người) ăn lương nhà nước tính đến năm 2021. Tỉ lệ này cao gấp ba lần con số của Singapore – nhà nước quản trị hiệu quả nhất thế giới theo thống kê năm 2022.

Trong vài năm gần đây, không ít người lao động trẻ đã chọn quay lưng với việc làm cho nhà nước, với hàng loạt nguyên nhân được dẫn ra: lương thấp, vấn đề con ông cháu cha, thiếu tập huấn chuyên môn, hay thiếu minh bạch trên con đường thăng tiến. 

Đối với người lao động là LGBT, tình hình còn phức tạp hơn: định kiến ăn sâu bám rễ về cộng đồng LGBT vẫn đang nuôi dưỡng những thực hành đầy kỳ thị và độc hại, cản trở công việc và khiến người lao động rời ngành. 

Môi trường độc hại

Cũng giống như Oải, Nguyễn,** một cây viết tại Hà Nội với bản dạng giới là người đồng tính nam, chia sẻ với The Vietnamese Magazine về trải nghiệm không tốt của mình trong môi trường nhà nước. Vài năm trước, giữa lúc còn là sinh viên năm thứ ba chuyên ngành báo chí, Nguyễn được nhận vào làm thực tập sinh tại một tòa báo nhà nước tại Hà Nội, nơi bố Nguyễn cũng đang công tác. 

Dù người bố đã biết và chấp nhận bản dạng giới của anh, Nguyễn vẫn cho rằng việc làm cùng cơ quan với bố vẫn có hại nhiều hơn có lợi. “Việc bố mình làm ở đấy thì mình còn cảm thấy sợ: nếu mình bị phát hiện là người đồng tính ở thời điểm đấy thì mình sẽ làm ảnh hưởng đến công việc của bố mình, mọi người sẽ bàn tán rất nhiều”, Nguyễn chia sẻ, đồng thời cho biết bố cũng đã dặn anh về tình hình “không thích” người LGBT của văn phòng nói chung. 

Lúc ấy, Nguyễn cho rằng mình chỉ cần sống kín kẽ thì sẽ được yên thân. Thế nhưng, trong một phòng ban toàn nam giới, anh thường xuyên nghe được những câu nói đùa kỳ thị giới và người đồng tính trong văn phòng. Đồng nghiệp cũng ép anh hút thuốc, uống rượu để chứng tỏ bản thân là “đàn ông đích thực”. Khi anh kiên quyết từ chối, một đồng nghiệp ngay lập tức đáp trả “thằng này thì chắc là bê đê à, rượu không uống?”, Nguyễn nhớ lại.

Nguyễn im lặng không đáp, nhưng từ đó, tin đồn về giới tính của anh bắt đầu lan rộng. Sự kỳ thị trong văn phòng bắt đầu đè nặng lên vai Nguyễn. Mỗi buổi sáng thức dậy trên giường, anh đều tính đến chuyện gọi điện xin nghỉ ốm. Cuối cùng, sau bảy tháng làm thực tập sinh, Nguyễn nhận được tin rằng hợp đồng của anh sẽ không được gia hạn – kết quả từ một buổi họp đánh giá năng lực mà Nguyễn không được gọi tham gia. 

Nguyễn tin việc tránh tham gia vào các trò đùa kỳ thị giới đã khiến mình mất việc. “Nếu muốn sống sót và làm việc lâu dài ở trong môi trường đấy thì chắc là phải hòa nhập vào những cái câu chuyện như vậy.”

Nguyễn cũng cho biết mình không báo cáo các sự vụ này lên phòng nhân sự vì “không biết sẽ được xử lý ra sao”. Do Việt Nam chưa ban hành một cơ chế rõ ràng để báo cáo các hành vi phân biệt đối xử, cơ hội hiếm hoi của Nguyễn sẽ nằm ở các cuộc họp “phê bình và tự phê bình” – cơ chế được vạch ra theo đường hướng của Đảng Cộng sản, nơi người lao động được khuyến khích nhận xét về năng suất và lối sống của đồng nghiệp, cũng như của chính bản thân mình. 

Dù vậy, với các đối tượng bị kỳ thị, các màn đối chất này có thể không đem lại kết quả như mong muốn. “Sếp vẫn là người ra quyết định cuối cùng”, theo Lân,* một cựu biên tập viên tại một tòa báo nhà nước tại thành phố Hồ Chí Minh. Trong các cuộc họp “phê và tự phê” anh từng dự, người lãnh đạo này thường xuyên đùa cợt về giới tính của một đồng nghiệp trẻ trong ban, Lân cho biết. 

Tiến trình chậm chạp

Sau những quyết định mang tính bước ngoặt nhằm hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới và đưa quyền của người chuyển giới vào Bộ luật Dân sự trong những năm 2014-2015, Việt Nam đang được coi là quốc gia tương đối tiến bộ về vấn đề LGBT ở Đông Nam Á.

Tuy nhiên, những nỗ lực tiếp theo trong tiến trình vận đồng quyền LGBT, bao gồm quyền đăng ký kết hôn hợp pháp cho các cặp đôi đồng giới, cũng như Luật Chuyển đổi Giới tính (với các văn bản hướng dẫn cho phép thay đổi giới tính trên giấy tờ), đã bị đình trệ suốt nhiều năm trong quy trình lập pháp. (Mới đây, Dự thảo Luật Chuyển đổi Giới tính đã được cho phép trình Quốc hội và có khả năng sẽ được thông qua trong kỳ họp cuối năm 2024.)

Cùng lúc đó, các cơ quan nhà nước vẫn thường xuyên phớt lờ các đề nghị xây dựng một môi trường làm việc thân thiện với cộng đồng LGBT, dẫn đến các hành vi kỳ thị còn tồn tại dưới nhiều dạng thức – theo chia sẻ của Trần,** một chuyên viên thiết kế đồ họa là người đồng tính nữ, từng làm việc cho một trường đại học công lập tại quận 7, thành phố Hồ Chí Minh. 

Trong các sự kiện hội họp của trường, Trần thu hút sự chú ý khi là người nữ hiếm hoi diện trang phục áo sơ mi, quần âu. Dù luôn lựa chọn trang phục phù hợp với bối cảnh công sở, Trần luôn cảm thấy lạc lõng giữa một rừng váy, áo dài của các đồng nghiệp nữ khác.  

Trong văn phòng, Trần cũng chọn mặc quần, phớt lờ quy định diện váy vào đầu tuần mà nhà trường đưa ra cho tất cả các viên chức nữ. “Do tính chất công việc của mình nên là mình không có mặc áo dài – sếp mình cũng hiểu là người làm sáng tạo thì cần có tự do chút”, cô chia sẻ. 

Dù vậy, trang phục của cô lại thu hút nhiều lời bàn tán thiếu tính xây dựng từ đồng nghiệp. Cô nhớ lại nhiều bạn đồng nghiệp nữ coi các cử chỉ thân thiện của mình là hành vi tán tỉnh, dù chưa từng tiết lộ xu hướng tính dục của mình cho họ. “Mình thể hiện hơi không có giống nữ một chút, nó hơi gọi là hơi mạnh mẽ một chút, thì mọi người lại nói ra nói vào là sao mày nhìn đàn ông quá.”

Cô cũng coi đây là nguyên do đã khiến cô mất cơ hội đại diện cho trường trong đại hội tuyển sinh hàng năm – thứ có thể đã là một dấu mốc lớn trong sự nghiệp của cô. Theo Trần, một người ít kinh nghiệm hơn cô đã được chọn đại diện cho trường nói về mảng thiết kế đồ họa trong sự kiện. Khi chất vấn một lãnh đạo cấp trên về vấn đề này, cô nhận được những câu trả lời mập mờ, nhắc đến sự “thiếu chuyên nghiệp” trong trang phục của cô. “Mình thấy rất vô lý, chất lượng công việc [của mình] là đủ để đánh giá, chứ không phải cách mình thể hiện con người mình ra ngoài như thế nào.”

Trong thời gian còn làm tại trường, Trần đã cố gắng mang một chương trình tập huấn đa dạng giới về phổ biến cho sinh viên và viên chức tại đây; tuy nhiên, những đề nghị của cô chỉ nhận được sự im lặng từ ban giám hiệu. 

Trần hiện đang nghỉ không lương để theo đuổi bằng thạc sĩ chuyên ngành thiết kế đồ họa tại châu Âu. Cô cũng không có ý định quay lại công việc này sau khi tốt nghiệp. Ở lại châu Âu hoặc tìm việc khác tại Việt Nam là hai lựa chọn sáng giá hơn hẳn. “Làm lâu quá ở môi trường này thì cái sự sáng tạo của mình cũng không còn”, Trần chia sẻ. 

Chảy máu chất xám

Trần và Nguyễn chỉ là hai trong số nhiều trường hợp người LGBT đã phải từ bỏ khối nhà nước để đi tìm những môi trường làm việc thân thiện hơn. 

Khoảng 40.000 người lao động, tương đương 2% lực lượng lao động trong khu vực công, đã rời ngành từ năm 2020, theo số liệu của Bộ Nội vụ công bố tháng 10/2022. Theo Thứ trưởng Nguyễn Duy Thăng, mức lương thấp, khối lượng công việc nặng, cũng như các thất bại trong “công tác giáo dục chính trị tư tưởng, nhận thức” tại các cơ quan nhà nước là các lý do chính dẫn đến tình trạng này. Mặc dù vậy, người lao động thuộc cộng đồng LGBT cũng đang chỉ ra thêm một mặt khác của vấn đề: môi trường công sở còn bảo thủ, khó dung nạp sự khác biệt.

Trong thời gian làm trong ngành giáo dục công, Oải nhận thấy một bầu không khí căng thẳng và thiếu thân thiện với người lao động là LGBT – khiến các giáo viên trong cộng đồng dù yêu nghề cũng khó trụ lại với ngành. “Những bạn lesbian [người đồng tính nữ] trong cộng đồng ít ai mà theo được nghề lắm. Tại vì [môi trường] nhà nước bị gò bó, người ta không có được thoải mái”, cô chia sẻ. 

Xung đột này đến từ một lỗ hổng trong nhận thức về đa dạng giới và tính dục. Chia sẻ với Zing News, ông Lê Quang Bình, nhà vận động chính sách, giám đốc đơn vị tư vấn ECUE cho biết: “Sự đa dạng không được thừa nhận, tính sáng tạo của doanh nghiệp cũng giảm đi. Như vậy nếu không thúc đẩy đa dạng giới ở nơi làm việc, hậu quả không chỉ ảnh hưởng đến người lao động thuộc cộng đồng LGBTQ+, mà còn gây cản trở sự phát triển của mỗi doanh nghiệp”.

Trong vài năm trở lại đây, luật pháp Việt Nam đã có nhiều nỗ lực đáng kể trong việc ghi nhận quyền của người lao động thuộc các nhóm thiểu số. Luật Lao động sửa đổi năm 2019 lần đầu tiên đưa ra định nghĩa “phân biệt đối xử trong lao động”, bao gồm các hành vi phân biệt chủng tộc, màu da, dân tộc, giới tính, độ tuổi, tình trạng thai sản, tình trạng hôn nhân, tôn giáo, tín ngưỡng, chính kiến, khuyết tật, cũng như định ra mức xử phạt cho các hành vi này. Tháng 10/2022, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội cũng bắt đầu thu thập trải nghiệm của người lao động là LGBT thông qua một bảng khảo sát trực tuyến, nhằm “phục vụ quá trình nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Bình đẳng giới”.

Dù vậy, hệ thống luật pháp hiện hành vẫn chưa có đề cập chính thức nào về đa dạng giới và tính dục trong lao động. Luật Bình đẳng giới năm 2006, với các định nghĩa về hành vi phân biệt giới cũng như khung hình phạt đi kèm, vẫn định nghĩa “bình đẳng giới” theo khuôn khổ nhị nguyên nam-nữ. 

“Khung hiện tại là nhị nguyên về giới, tức xem thế giới chỉ có hai giới là nam và nữ nên đã loại trừ một lực lượng rất lớn là người đồng tính, song tính, chuyển giới”, ông Bình cho biết. “Làm thế nào để dung hợp nhóm này vào, theo tôi điều quan trọng nhất đó là phải thay đổi góc nhìn về giới, khung nhận thức của xã hội, các nhà hoạch định chính sách và của mỗi người trong chúng ta.”

Nhìn về tương lai

Trong lúc chờ đợi các thay đổi pháp lý được ban hành từ trung ương, những người lao động là LGBT vẫn đang cố gắng tạo ra những thay đổi nhỏ hơn tại chính nơi làm việc của mình. 

Sau khi trở về từ kỳ nghỉ hè “trốn nhà”, Oải quyết định trở về với công việc và đương đầu trực diện với tin đồn. Cô mời đồng nghiệp đến tham dự buổi Diễu hành Pride tại địa phương do chính cô tham gia tổ chức, đồng thời cũng mời những người bạn trong cộng đồng LGBT của mình đến hỗ trợ các hoạt động ngoại khóa của trường. Sau những nỗ lực của Oải, các đồng nghiệp “cũng cởi mở hơn và nghĩ tốt hơn về cộng đồng LGBT”.

Dù vậy, khó có thể coi trường hợp của Oải là mẫu số chung cho những người lao động khác là LGBT. Với số đông còn lại, im lặng vẫn là thượng sách để được an toàn. Trong khi đó, những người đã dứt áo ra đi, trong đó có Nguyễn, chẳng mấy ai ngoái đầu nhìn lại.

Năm 2018, sau trải nghiệm bị cô lập tại tòa báo, Nguyễn bỏ học báo chí và chuyển sang học ngành công nghệ thông tin. Dù vừa nhận bằng cử nhân công nghệ thông tin, Nguyễn cho biết mình vẫn chưa từ bỏ giấc mơ viết lách. Anh đang gửi bản thảo một cuốn tiểu thuyết trinh thám, với nhân vật chính là người đồng tính, đến các nhà xuất bản. Khi được hỏi liệu có muốn đi làm tại một đơn vị báo chí nhà nước nữa không, Nguyễn trả lời thẳng thắn “mình cảm thấy mình không thuộc về nơi ấy – một môi trường quá phức tạp”. 

—

* Tên nhân vật được thay đổi vì lý do bảo mật. 

** Nhân vật yêu cầu được giấu tên, chỉ gọi bằng họ vì lý do bảo mật.

Đọc thêm:

Đọc về LGBT: Bước đầu tiên để không còn e ngại những người khác mình

Có sẵn một thư viện bằng tiếng Việt, miễn phí, dành cho bạn, bất kể bạn là ai.

Luật Khoa tạp chíBùi Nguyên Sa

“Thấy giới” để học cách chấp nhận sự khác biệt của nhau

Nhìn thấy nhau qua những lăng kính xã hội để hiểu nhu cầu tối thiểu của các nhóm thiểu số.

Luật Khoa tạp chíQuốc Toàn