NGO và tội trốn thuế

Bài viết này nằm trong số báo tháng Mười Hai năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 1/12/2022.

“NGO trốn thuế” là chuyện khó hiểu với phần đông công chúng và với người nước ngoài.

Trong hai năm 2021 – 2022, chúng ta đã liên tiếp chứng kiến các vụ án trốn thuế với việc bốn lãnh đạo của ba NGO (non governmental organization – tổ chức phi chính phủ) nổi tiếng nhận những án tù, mà mức án cao nhất lên tới 5 năm (Mai Phan Lợi, Bạch Hùng Dương, Đặng Đình Bách, và Ngụy Thị Khanh). Dư luận nghi ngờ chính quyền có động cơ chính trị đằng sau các vụ án này. Báo chí nhà nước và các blog thân chính phủ thì không ngừng biện minh cho những bản án này với lập luận rằng trốn thuế là tội ở tất cả các nước và không thể dung tha. [1] Ẩn ý của họ: đây không phải là các vụ án chính trị.

Hơi trớ trêu cho chính quyền là họ đã từng dùng tội trốn thuế để bỏ tù hai nhà hoạt động dân chủ thuộc hàng nổi tiếng nhất: blogger Điếu Cày Nguyễn Văn Hải và luật sư nhân quyền Lê Quốc Quân. [2]

Quay trở lại với các án trốn thuế của bốn nhà lãnh đạo NGO: Ta nên hiểu các vụ án này như thế nào?

Không phải án nào cũng giống án nào

Hồ sơ của ba vụ án Mai Phan Lợi – Bạch Hùng Dương, Đặng Đình Bách, và Ngụy Thị Khanh đều không được công khai, thông tin từ báo chí chính thống cũng nhỏ giọt và không đầy đủ.

Dựa trên những thông tin tốt nhất người viết có được, tạm thời có thể tóm tắt như sau:

Vụ án Mai Phan Lợi – Bạch Hùng Dương: [3]

• Tổ chức có hành vi trốn thuế: Trung tâm Truyền thông Giáo dục Cộng đồng (MEC).
• Loại thuế liên quan: thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và thuế giá trị gia tăng (GTGT).
• Hành vi bị kết án: nhận tiền tài trợ và tiền hợp đồng dịch vụ lên tới hơn 19 tỷ đồng nhưng không lập hóa đơn giá trị gia tăng, không lập báo cáo tài chính, không khai thuế.
• Số tiền trốn thuế: gần hai tỷ đồng.

Vụ án Đặng Đình Bách: [4]

• Tổ chức có hành vi trốn thuế: Trung tâm Nghiên cứu Pháp luật và Chính sách Phát triển Bền vững (LPSD).
• Loại thuế liên quan: không rõ, nhưng nhiều khả năng là thuế TNDN và thuế GTGT, tương tự như MEC.
• Hành vi bị kết án: nhận tiền tài trợ và tiền hợp đồng dịch vụ lên tới hơn 10 tỷ đồng nhưng không làm thủ tục xin cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, để ngoài sổ sách kế toán, không kê khai thuế nhưng vẫn hạch toán trên sổ sách nội bộ.
• Số tiền trốn thuế: hơn 1,38 tỷ đồng.

Vụ án Ngụy Thị Khanh: [5]

• Tổ chức có hành vi trốn thuế: Không liên quan tới NGO mà bà Khanh làm giám đốc (tức là Trung tâm Phát triển Sáng tạo Xanh – GreenID).
• Loại thuế liên quan: Thuế thu nhập cá nhân. Khoản tiền chịu thuế là giải thưởng môi trường trị giá 200 nghìn USD bà nhận được từ tổ chức quốc tế Goldman Environmental Foundation năm 2018.
• Hành vi bị kết án: Sử dụng khoản tiền thưởng để sử dụng cá nhân, mua nhà làm trụ sở cho Trung tâm GreenID mà không kê khai, không nộp thuế thu nhập cá nhân.
• Số tiền trốn thuế: 456 triệu đồng.

Trong phạm vi bài viết này, chúng ta chỉ bàn tới hành vi trốn thuế của các NGO. Vụ án Ngụy Thị Khanh liên quan tới thuế thu nhập cá nhân nên sẽ được bàn vào một dịp khác.

Bài viết này cũng không nhằm biện hộ cho hành vi trốn thuế, mà chỉ đặt các hành vi trên vào trong bối cảnh của nó để hiểu một cách chính xác hơn bản chất của hai vụ án liên quan tới MEC và LPSD.

Lẽ thường: NGO = miễn thuế thu nhập

NGO còn được gọi là NPO (non profit organization – tổ chức phi lợi nhuận). Đây là các tổ chức chuyên đi lo những vấn đề công ích, hay ở ta gọi là chuyện bao đồng. Từ làm từ thiện cho tới đào tạo nâng cao tay nghề, từ dọn rác bãi biển cho tới đấu tranh nhân quyền, họ có mặt ở khắp nơi và được coi là một lực lượng phụng sự xã hội, không tư lợi, đáng được khuyến khích.

Muốn hoạt động như vậy thì họ cần gây quỹ, và ấn tượng chung của công chúng là họ được miễn thuế với các nguồn thu này. Không ai lại đi đánh thuế những kẻ đi giúp người khác cả. Đánh thuế thì ai còn muốn đi làm việc thiện nữa?

Thật vậy. Pháp luật tiến bộ đều miễn thuế cho các khoản thu nhập của NGO như tiền tài trợ, tiền đóng góp của công chúng, doanh thu từ các hoạt động kinh doanh phục vụ cho sứ mệnh của tổ chức, v.v.

Lấy ví dụ cơ quan chủ quản của Luật Khoa tạp chí là tổ chức Legal Initiatives for Vietnam, đăng ký ở Hoa Kỳ. Việc đăng ký rất đơn giản và chỉ có hai khâu: đăng ký thành lập tổ chức với tiểu bang nơi đặt trụ sở và đăng ký miễn thuế theo quy chế 501(c)(3) với Cục thuế Liên bang. Xong hai khâu đó thì khỏe, mỗi năm một lần chỉ việc thuê một hãng kế toán nộp một tờ khai thuế đơn giản, không phải đóng đồng thuế thu nhập nào cả. Nhìn chung, có muốn trốn thuế thu nhập cũng chẳng được vì có phải đóng thuế đâu mà trốn.

Bởi pháp luật Hoa Kỳ và các nước thuận theo lẽ thường như vậy nên không ai hiểu được tại sao các NGO Việt Nam lại bị quy vào cái tội trốn thuế.

Xin lưu ý: Luật Mỹ chỉ cho miễn thuế thu nhập liên bang và một số loại thuế khác. Các NGO 501(c)(3) vẫn phải đóng một số loại thuế liên bang và tiểu bang liên quan đến an sinh xã hội, bất động sản (nếu có), các hoạt động kinh doanh không gắn với sứ mệnh của tổ chức (nếu có), v.v. [6]

Luật Việt Nam: NGO hạch toán như doanh nghiệp

Khi nói tới nghĩa vụ thuế của các NGO Việt Nam thì ta cũng nên làm rõ loại NGO nào, vì NGO ở Việt Nam cũng có dăm bảy loại. Trong khuôn khổ bài này, ta sẽ bàn tới loại hình tổ chức khoa học – công nghệ (KHCN) của MEC và LPSD.

Có rất nhiều NGO Việt Nam chọn hoạt động theo mô hình tổ chức KHCN thay vì đăng ký thành lập hội. Trong số các tổ chức này, ngoài MEC và LPSD ra thì còn nhiều tổ chức nổi tiếng như iSEE, CEPEW, LIN, GreenID, CECODES, v.v. Họ đăng ký và hoạt động theo Luật Khoa học – Công nghệ, Nghị định 08/2014/NĐ-CP và Thông tư 03/2014/TT-BKHCN. [7] [8] [9]

Khi đăng ký thành lập tổ chức KHCN, họ có thể chọn một trong hai chế độ kế toán: chế độ kế toán hành chính sự nghiệp và chế độ kế toán doanh nghiệp. Hai chế độ này khác nhau ở mức độ linh hoạt trong định mức chi tiêu, còn nghĩa vụ thuế thì giống nhau: họ phải đóng thuế GTGT và thuế TNDN.

Tiếp đến, ta hãy xét đến hai nguồn thu chính của những tổ chức như MEC hay LPSD: (1) nguồn viện trợ/ tài trợ trong và ngoài nước và (2) nguồn thu từ các hợp đồng dịch vụ.

Thông tin báo chí cho hay MEC và LPSD nhận được các khoản tài trợ và hợp đồng dịch vụ từ nước ngoài.

• Với các khoản tài trợ nước ngoài: trừ trường hợp một số khoản đặc biệt do thủ tướng chính phủ phê duyệt, các khoản còn lại phải do cơ quan chủ quản của tổ chức KHCN phê duyệt thì mới được chi. Chẳng hạn, MEC trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) thì phải xin VUSTA phê duyệt khoản tài trợ nước ngoài.

  Một khi được phê duyệt, mặc dù về lý thuyết vẫn phải chịu thuế TNDN (20%), NGO thực tế không phải nộp thuế do chi phí bằng doanh thu. NGO phải chi tiêu theo cam kết với nhà tài trợ, nếu tiêu không hết phải trả lại cho nhà tài trợ, do đó không phát sinh lợi nhuận nên không phát sinh doanh thu chịu thuế. Với các khoản GTGT, họ cũng được hoàn lại (dĩ nhiên phải làm hồ sơ xin hoàn thuế).

  Riêng với các khoản tài trợ để sử dụng cho “hoạt động giáo dục, nghiên cứu khoa học, văn hóa, nghệ thuật, từ thiện, nhân đạo và hoạt động xã hội khác” thì còn được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp. [10] [11]

• Với các khoản hợp đồng dịch vụ: NGO không phải xin phê duyệt, có thể trực tiếp ký hợp đồng với đơn vị tài trợ, phải chịu thuế GTGT (5-10%) và thuế TNDN (20%).

Như vậy, trên văn bản, các NGO như MEC hay LPSD không được miễn thuế như các tổ chức phi lợi nhuận thông thường ở nước ngoài. Họ vẫn có nghĩa vụ thuế, còn thực tiễn thu chi có khiến họ phải nộp thuế hay không thì lại là chuyện khác.

Đến đây thì câu chuyện không quá phức tạp và ngang trái lắm, dù không phù hợp với thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, thực tế vận hành của cơ chế này mới là thứ gây nhiều khó khăn hơn cả cho các NGO. Có hai vấn đề:

• Sẽ thế nào nếu khoản tài trợ không được phê duyệt hay phê duyệt chậm? Thực tế cho thấy cơ quan chủ quản của các NGO có thể mất đến sáu tháng để phê duyệt một khoản tài trợ và các NGO có thể phải chi cho cơ quan chủ quản một khoản phí phê duyệt (thường dưới 2% tổng chi phí dự án). Đó là chưa kể hiện tượng cơ quan chủ quản không phê duyệt khoản tài trợ cho các NGO, đặc biệt trong thời gian một vài năm trở lại đây. Quy định phê duyệt khoản tài trợ là thứ không thấy ở đâu trong pháp luật về NGO như ở Mỹ, bởi nó thuần túy là hợp đồng dân sự giữa NGO và nhà tài trợ.
• NGO có thể trực tiếp ký hợp đồng dịch vụ với nhà tài trợ (không phải xin phê duyệt), nhưng không phải nhà tài trợ nào cũng có thể ký các hợp đồng này. Một số nhà tài trợ sẽ không đồng ý với việc NGO thụ hưởng phải đóng thuế GTGT và thuế TNDN cho khoản tài trợ, và do vậy không tài trợ nữa. Nhưng ngay cả khi nhà tài trợ chấp nhận phương án này thì cũng không có gì đảm bảo cơ quan thuế chấp nhận, mà sẽ yêu cầu NGO thụ hưởng phải quay về con đường xin phê duyệt.

MEC và LPSA đã làm gì? Theo thông tin báo chí nhà nước đưa, họ đã:

• Không xin cơ quan chủ quản phê duyệt một số khoản tài trợ;
• Không đưa một số khoản tài trợ và khoản thu theo hợp đồng dịch vụ vào sổ sách kế toán, nghĩa là không nộp đồng thuế nào với các khoản thu này. Lưu ý: điều này không đồng nghĩa với việc NGO không phải chứng minh chi tiêu dự án cho nhà tài trợ.

Và như vậy, họ bị kết án trốn thuế. Đúng sai thế nào, tùy bạn đọc phán xét.