Trung Quốc muốn biến eo biển Hải Nam thành nội thủy: Chuyện từ thời Công hàm Phạm Văn Đồng

Ngày 16/4/1950 là một ngày đặc biệt của Hải quân Trung Quốc. 

Đó là lần hiếm hoi trong lịch sử – kể cả cho tới tận ngày nay – họ thực sự tham chiến. Đối thủ của họ là tàn quân Quốc Dân Đảng ở đảo Hải Nam, nơi họ vẫn chưa chiếm được kể từ sau khi giành quyền kiểm soát đại lục và lập ra nhà nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào tháng 10/1949.

Và để chiếm được hòn đảo này, họ phải vượt qua eo biển Hải Nam, hay còn được gọi là eo biển Quỳnh Châu (Qiongzhou). [1] Hạm đội thuyền gỗ của họ vượt 20 km (12 hải lý) qua eo biển và đổ bộ thành công lên đảo. Ngày 1/5, họ tuyên bố chiến thắng.

Ngày nay, eo biển Hải Nam là một trong những tuyến hàng hải tấp nập của thương mại thế giới. Nó cũng quan trọng với Việt Nam, nối các hải cảng lớn ở miền Bắc Việt Nam như Hải Phòng, Móng Cái đi các cảng ở Đông Bắc Á như Quảng Châu, Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản.

Và gần đây nhất, nó trở thành một tranh chấp vừa mới vừa cũ trên vùng biển vốn đã luôn căng thẳng: Trung Quốc tiến xa hơn trong việc biến eo biển này thành nội thủy – tức lãnh thổ mà quốc gia ven biển có thẩm quyền tuyệt đối.

Ngày 1/3/2024, Trung Quốc công bố đường cơ sở thẳng (đường thẳng nối các điểm cơ sở đã được xác định) trong Vịnh Bắc Bộ. [2] Đây là lần đầu tiên họ công bố đường cơ sở bên trong vịnh này. 

Năm 1996, Trung Quốc đã công bố 49 điểm cơ sở để xác định đường cơ sở thẳng cho nước này. Các điểm cơ sở công bố năm 1996 chỉ kéo dài từ Thanh Đảo đến một phần đảo Hải Nam, không dùng để xác định đường cơ sở trong Vịnh Bắc Bộ. 

Kết hợp hai đường cơ sở thẳng được công bố ở hai thời điểm khác nhau, lần một năm 1996 và lần hai năm 2024, chúng ta thấy Trung Quốc đã coi eo biển Hải Nam là nội thủy của họ.

Nội thủy là gì?

Đó là vùng biển phía bên trong đường cơ sở thẳng, được tính là lãnh thổ quốc gia, theo Công ước Luật Biển 1982 (UNCLOS). [3]

Đường cơ sở thẳng là căn cứ để tính lãnh hải (12 hải lý trở ra), vùng tiếp giáp lãnh hải (24 hải lý trở ra) và vùng đặc quyền kinh tế (200 hải lý trở ra).

Theo Điều 2 của UNCLOS, nội thủy là vùng nước có quy chế giống như lãnh thổ đất liền, tức là tàu thuyền nước ngoài đi vào khu vực này phải được cấp phép. [4] Các hoạt động đặt cáp ngầm phục vụ thông tin liên lạc hoặc các hoạt động hợp pháp khác trong khu vực sẽ bị hạn chế.

Với vùng lãnh hải, chủ quyền quốc gia hạn chế hơn, khi tàu thuyền nước ngoài được tự do đi lại không gây hại trên vùng biển và vùng trời, tàu ngầm nước ngoài được đi lại nhưng phải đi nổi và treo cờ quốc tịch (Điều 17, 20 UNCLOS).

Càng ra xa hơn, chủ quyền quốc gia càng hẹp lại.

Cái Trung Quốc đang làm là xác định đường cơ sở thẳng theo hướng biến eo biển Hải Nam thành nội thủy của mình.

Điều này có đúng luật quốc tế?

Trước hết, đây không phải lần đầu tiên Trung Quốc tuyên bố eo biển Hải Nam là nội thủy của mình. Đây là lập trường của họ ít nhất từ năm 1958, thông qua một văn bản tên là Tuyên bố về Hải phận, đề ngày 4/9/1958. [5]

Đến đây, bạn đọc có thể thấy ngờ ngợ, bởi năm 1958 gắn với một văn bản rất nổi tiếng trong quan hệ Việt Nam – Trung Quốc: Công hàm Phạm Văn Đồng. [6] Và đúng, Công hàm Phạm Văn Đồng, do Thủ tướng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký, đề ngày 14/9/1958, công nhận tuyên bố trên của Trung Quốc.

Kể từ đó tới nay, mặc dù coi eo biển Hải Nam là nội thủy, Trung Quốc vẫn để cho tàu bè qua lại tự do như quy chế áp dụng cho các vùng biển bên ngoài nội thủy.

Tiếp theo, chúng ta xét tới tính pháp lý của các điểm cơ sở công bố năm 1996 và 2024. 

Điều đầu tiên cần nói là các các điểm cơ sở này đều không tuân thủ các quy định của UNCLOS.

Điều 7 của UNCLOS quy định “đường cơ sở không được đi chệch quá xa hướng chung của bờ biển.” [7] Mặt khác, vẫn theo Điều 7, “các vùng biển ở bên trong các đường cơ sở này phải gắn với đất liền đủ đến mức đạt được chế độ nội thủy.” 

Đường cơ sở công bố năm 1996 có hai điểm cơ sở số 31 ở tỉnh Quảng Đông và điểm 32 nằm ở đảo Hải Nam đã đi chệch hẳn khỏi đường đi của bờ biển. Điều này giúp cho Trung Quốc mở rộng vùng nội thủy quá mức, mở rộng lãnh hải và vùng đặc quyền kinh tế ra xa bờ hơn. 

Mặt khác, đường cơ sở năm 1996 của Trung Quốc cũng đòi hỏi đường cơ sở cho quần đảo Hoàng Sa. Bộ Ngoại giao Mỹ phản đối, cho rằng quần đảo Hoàng Sa không đủ điều kiện để có đường cơ sở quần đảo cho riêng nó. [8] 

Cái sai của Trung Quốc đối với đường cơ sở công bố năm 1996 cũng lặp lại đối với đường cơ sở công bố năm 2024. Điểm cơ sở số 4 là đảo Tà Dương (Xieyang) cách đất liền Quảng Tây khoảng 30 hải lý. Điểm cơ sở số 5 là đảo Vi Châu (Weizhou) cách đất liền Quảng Tây khoảng hơn 40 hải lý. [9] Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ từng chỉ ra rằng theo tập quán quốc tế, nếu các đường cơ sở thẳng nối giữa các đảo gần bờ thì không cách bờ và cách nhau quá 24 hải lý. [10]

Eo biển có thể trở thành nội thủy?

UNCLOS không có quy chế riêng về eo biển (strait). Tuy nhiên, kết hợp các quy định về nội thủy, điểm cơ sở, đường cơ sở, chúng ta thấy eo biển không thể trở thành nội thủy.

Điều 8 của UNCLOS định nghĩa nội thủy là “các vùng nước ở phía bên trong đường cơ sở của lãnh hải.”

Như đã trích ở trên, Điều 7 của UNCLOS quy định “đường cơ sở không được đi chệch quá xa hướng chung của bờ biển” và “các vùng biển ở bên trong các đường cơ sở này phải gắn với đất liền đủ đến mức đạt được chế độ nội thủy.”

Kết hợp hai điều 7 và 8 của UNCLOS, có thể thấy nội thủy không thể hình thành ở trong khu vực biển đi chệch quá xa hướng chung của bờ biển. Eo biển là không gian nối hai vùng biển, tức nó mở ở hai đầu. Do đó, không có eo biển nào mà không đi chệch khỏi hướng đi chung của bờ biển. Như vậy, bản thân một eo biển không thể trở thành nội thủy.

Việc Trung Quốc biến eo biển Hải Nam và vùng nước lân cận thành nội thủy sẽ xâm hại đến lợi ích hợp pháp của các quốc gia khác, trong đó có Việt Nam, theo UNCLOS.

Đọc thêm:

10 điều cần biết về Công hàm Phạm Văn Đồng

1. Công hàm là gì? Từ điển và sách giáo khoa về ngoại giao và quan hệ quốc tế thường định nghĩa công hàm (diplomatic note) là văn kiện ngoại giao chính thức của chính phủ hoặc bộ ngoại giao một nước, gửi cho chính phủ hoặc bộ ngoại giao của nước khác hoặc một […]

Luật Khoa tạp chíĐoan Trang

Gạc Ma: Lời nhắc nhở về chứng mất trí (nhớ) tập thể

Một dân tộc không có quá khứ là một dân tộc không có hiện tại, không có cả tương lai.

Luật Khoa tạp chíY Chan

3 lý do bạn nên đọc cuốn sách về Biển Đông của Bill Hayton

Phải hiểu thì mới yêu được.

Luật Khoa tạp chíLee Nguyen