Từ sự kiện ở Tây Nguyên nghĩ về chức năng xã hội của giới trí thức

Những tranh cãi, quan sát, cũng như hình ảnh liên quan đến câu chuyện các nhóm thường dân không có bất kỳ thẩm quyền nào nhưng vẫn thực hiện việc săn đuổi, đánh đập, bắt giữ và tra tấn nhóm người dân tộc thiểu số đã đặt ra nhiều câu hỏi về các vấn đề sắc tộc, xung đột, khả năng hòa hợp giữa cộng đồng người Kinh và các sắc dân thiểu số khác.

Chưa dừng lại ở đó, cũng liên quan đến vấn đề trên, một luồng tranh cãi nữa đang tiếp tục diễn ra, xoay quanh câu hỏi: những người trí thức, người có thông tin hay chuyên môn nhất định trong một ngành nào đó có nên lên tiếng hay không trước những vấn đề thời sự không chỉ là nóng, mà còn mang tính sống còn?

Câu hỏi này không phải là mới và các quan niệm khác nhau cũng đã nhiều lần được đưa ra. Trong bài viết này, người viết xin giới thiệu với độc giả cách tiếp cận của Antonio Gramsci – một trong những nhà Marxist nổi danh người Ý – về vai trò của một trí thức trong xã hội nói chung. 

Trí thức là ai?

Gramsci rất xem trọng vai trò của người trí thức. Ở góc độ tổ chức xã hội, ông lập luận rằng quần chúng mà không có sự tổ chức thì không thể xác lập và hành động. Tuy vậy, chúng ta sẽ không có bất kỳ tổ chức nào nếu không có trí thức. Do đó, theo Gramsci, trí thức là cốt lõi của các hành động tập thể.

Tuy nhiên, ông cho rằng nên hiểu trí thức theo hai cách. 

Cách đầu tiên nhìn nhận ai cũng là trí thức. Có thể lý giải rằng hoạt động lý trí là hoạt động cơ bản của con người, nên không thể nói một người là trí thức và người kia không.

Tuy nhiên, ông cũng làm rõ rằng trong số đông đó, sẽ chỉ có một nhóm nhỏ có chức năng xã hội là trí thức (dịch từ thuật ngữ societal role). Ông mô tả: 

“[…] Dù có thể nói rằng ai cũng là trí thức nhưng không phải ai cũng có chức năng trong xã hội để hoạt động như một trí thức (hiểu đơn giản là ai cũng có thể chiên hai quả trứng và khâu một chiếc áo rách, nhưng không phải ai cũng sẽ trở thành đầu bếp hay thợ may). 

Do đó, theo lịch sử, các phạm trù chuyên biệt để thực hiện chức năng trí tuệ hình thành với sự kết nối cùng tất cả các nhóm xã hội. Tuy nhiên, quan trọng nhất vẫn là sự kết nối của giới trí thức với các nhóm xã hội quan trọng, và phức tạp hơn cả là quá trình hợp tác, xây dựng, chuyển biến trong mối tương quan với nhóm xã hội thống trị.” [1]

Như vậy, có thể nói Gramsci không bám vào khái niệm trí thức cấp cao (hay great intellectual), tức những người được cho là có kiến thức hay năng lực nằm ngoài sức tưởng tượng của quần chúng. Sẽ rất sai lầm nếu cho rằng những hoạt động cơ bản của con người không có bất kỳ thông tin hay tri thức nào đằng sau đó. 

Cũng vì lý do này, trí thức chỉ có thể tạo nên sự khác biệt với quần chúng nhờ vào chức năng xã hội của họ. Không thực hiện chức năng của mình thì trí thức sẽ không còn là trí thức. Nhưng những chức năng xã hội đó là gì?

Chức năng xã hội của trí thức 

Với tư cách là một nhà Marxist, Gramsci chắc chắn chịu ảnh hưởng của Marx. Phát ngôn nổi tiếng của Marx liên quan đến vai trò của một người trí thức có lẽ là nhận định về các triết gia. Marx cho rằng: 

“Giới triết gia cho đến nay chỉ giải thích thế giới theo nhiều phương pháp, góc nhìn khác nhau. Vấn đề ở chỗ là phải thay đổi nó.” [2]

Trên cơ sở này, Gramsci xây dựng cho mình hình ảnh của các trí thức. Tương tự như triết gia theo Marx, vấn đề của giới trí thức theo Gramsci không chỉ đơn thuần là ghi chép hay mô tả. Họ phải là các tác nhân chủ động, tích cực của xã hội. Họ là kênh có đặc quyền ghi nhận, lưu thông và bàn luận các tư tưởng, các ý thức hệ, và các thực hành xã hội. Cũng có thể nói, họ sẽ xây dựng, định hướng và phác thảo mô hình tổ chức của chính xã hội đó. 

Hiển nhiên, Gramsci không dừng lại ở đây (vì nó sẽ thật dễ đoán). Ông còn đẩy khái niệm trí thức đi xa hơn khi cho rằng trí thức không chỉ là những người trung lập – lên tiếng vì khoa học. 

Có những nhóm trí thức trước hết là tác nhân chính trị (political agent). Và một cách tự nhiên, tùy thuộc không gian chính trị – xã hội – khoa học ở mỗi quốc gia, gắn với cách mà tri thức được đào tạo và tuyển dụng, họ thường là tác nhân chính trị của chính giai cấp thống trị (ruling class). [3]

Đối với nhóm này, vì được sản sinh, nuôi dưỡng và xây dựng nhờ vào văn hóa của giai cấp thống trị, họ sẽ vận hành xung quanh quỹ đạo của giai cấp thống trị. Với những nhóm này, chức năng của họ chắc chắn không phải là vì sự thay đổi của xã hội hay các giá trị cấp tiến khác. 

Tuy nhiên, Gramsci cũng nhắc đến các nhà trí thức truyền thống. [4] Ông cho rằng đây là những người tin vào một lịch sử không bị đứt đoạn của họ với những đặc trưng khác biệt. Ví dụ, các triết gia hay thể hiện sự liên kết và niềm tin của họ với Aristotle hay Plato mà không phải là một chính trị gia nào khác. Từ đó, họ khẳng định mình là những người độc lập khỏi sự ảnh hưởng của bất kỳ giai cấp thống trị nào.

Song theo Gramsci, một tri thức đúng nghĩa nhất là một tri thức hình thành một cách hữu cơ từ xã hội, từ giai cấp của chính họ. Trong thời đại của ông, ông cho rằng nhóm trí thức cấp tiến nhất chính là các tri thức của người lao động, của nhóm yếu thế, của người bị trị. Hoạt động trí tuệ của họ không đơn thuần chỉ là hùng biện, nghiên cứu, thu thập thông tin bên ngoài và thả mình buông trôi theo dòng chảy xã hội như thể họ không thuộc về ai. Họ là những người tham gia vào đời sống, với tư cách là người xây dựng, người tổ chức và người thuyết phục xã hội. [5]

Mạnh mẽ hơn, ông cũng cho rằng đây là nhóm có trách nhiệm dẫn đường, xây dựng ý thức cho các nhóm yếu thế, cho các nhóm bị đàn áp v.v. để những nhóm này hiểu và thấy được những bất công mà họ phải gánh chịu, cũng như cấu trúc quyền lực đang tồn tại.

Phản đề

Sẽ có một vài vấn đề nếu chúng ta sử dụng cách tiếp cận của Gramsci để nói về tri thức Việt Nam trong sự kiện tại Đắk Lắk. 

Ví dụ, Gramsci ưu ái nói về trí thức của giai cấp vô sản như là một dạng trí thức đúng nghĩa. Với danh xưng của chính quyền Việt Nam hiện nay, liệu người ta có thể lập luận rằng các nhóm trí thức đương thời đang làm đúng chức phận của họ là ủng hộ chính quyền cách mạng? 

Người viết không cho là như vậy. 

Đến cuối cùng, theo cách lý luận của Gramsci, tính chất vô sản của giới trí thức này hình thành từ hoạt động và sự can thiệp của họ vào xã hội dân sự, không phải từ cái tên của chính đảng mà họ theo. Theo cách lý luận của ông, có thể nói các trí thức có danh nghĩa của giai cấp nhưng cũng chỉ nương vào chính thể và lợi ích của chính quyền mà bỏ qua gốc rễ của cấu trúc quyền lực và bất công, thì cũng chẳng khác gì tác nhân chính trị của giai cấp cầm quyền mà thôi.

*** 

Nhìn chung, có thể thấy ngay cả các nhà Marxist cũng luôn cho rằng trí thức đúng nghĩa, trí thức của cộng đồng phải là những người chủ động tham gia đấu tranh chống lại bất công, cho nhóm yếu thế. Trí thức, dù là trong môi trường cấp tiến hiện đại ở các quốc gia phát triển, hay là quay ngược trở lại vận dụng chủ nghĩa Marx để phân tích, thì họ phải luôn là những tác nhân chủ động cho thay đổi và phát triển.

Cho rằng hoạt động nghiên cứu khoa học của giới trí thức là một thứ gì đó nằm ngoài khung cảnh chính trị và không cần phải chủ động tham gia vào quá trình thông tin, phản đối hay xây dựng diễn ngôn chống lại bất công thì rõ ràng chưa bao giờ là một suy nghĩ đúng đắn về ý nghĩa của trí thức. 

Đồn đoán chính trị trong vụ xung đột ở Tây Nguyên là vũ khí chống lại độc quyền thông tin

Đây không phải tin giả, mà là kỳ vọng đối thoại của một cộng đồng.

Luật Khoa tạp chíVõ Văn Quản

Người Kinh: Từ đồng chí cộng sản trở thành thế lực thực dân nội địa ở Tây Nguyên

Quyết tâm khai hóa bằng sự thượng đẳng và tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội.

Luật Khoa tạp chíVincente Nguyen